Wraking, het lijkt de laatste jaren wel een modetrend. Elk jaar weer worden er meer wrakingsverzoeken ingediend dan het jaar daarvoor. Vroeger werden wrakingsverzoeken niet altijd goed gedocumenteerd, daarom zijn er weinig cijfers bekend over het aantal wrakingsverzoeken voor 2009. Vanaf dat jaar is het explosief gestegen, waren het er in 2009 nog bijna 370, in 2015 is dit aantal al 655. Waarom is wraking zo populair geworden en welke rol heeft de media hierin?

Door Judith Bouwels, Frans van Beveren en Emma Derksen

Mediavoorbeeld

Dat wraking de laatste tijd veel in de media is staat als een paal boven water. Maar het aantal zaken waar het dan over gaat is zeer beperkt. Vooral de rechtszaken tegen Geert Wilders en de zaak Nicole van de Hurk zijn veel in het nieuws geweest in verband met wraking. Van de artikelen over wraking in landelijke kranten gaat 61% over Geert Wilders. Het eerste proces tegen Wilders begon in oktober 2010 en in die maand heeft zijn advocaat Bram Moszkowicz de rechtbank twee keer gewraakt. Alleen het tweede wrakingsverzoek werd toen toegewezen. Ook dit jaar, in het tweede proces tegen Wilders heeft zijn advocaat, dit keer Geert-Jan Knoops, de rechtbank gewraakt. Dit verzoek werd afgewezen en na de uitspraak in december zijn zowel Wilders als het Openbaar Ministerie in hoger beroep gegaan. De rechtbank heeft Wilders schuldig bevonden aan groepsbelediging en aanzetten tot discriminatie, maar is niet overgegaan tot een straf.
Deze rechtszaken zijn allebei breed uitgemeten in de media, maar dat had meer te maken met de bekendheid van Wilders dan de wrakingen zelf. De aandacht die de media aan wraking besteed is dus niet gegroeid vanwege het begrip wraking, maar meer vanwege de bekende zaken waarin gewraakt wordt.

Interview rechter De Klerk

Degene die het meeste in aanraking komen met wrakingsverzoeken zijn natuurlijk de rechters zelf. Lieneke de Klerk, rechter in ’s-Hertogenbosch vertelt over haar ervaringen.

Wrakende advocaten

“Een jaar of tien geleden werd wraking heel populair, met name bij de rechtbanken in het westen van het land, de wat grotere gerechten. Het was zeker in strafzaken een manier om zand in de raderen te strooien en het proces te vertragen. Er moet namelijk eerst een wrakingskamer komen om over het verzoek te oordelen. Dan pas kan de zaak opnieuw gepland worden en tegen die tijd ben je een paar maanden verder. Heel veel advocaten wraakten toen om het proces te vertragen.
Maar goed, dat is tien jaar terug. Zoals ik het zelf nu ervaar, dan heb ik het over het strafrecht, is dat advocaten veel minder wraken dan vroeger. Dit komt omdat ze doorhebben dat het wraken van een rechter om een processuele beslissing die hij neemt, geen grond van wraking kan zijn. Zo staat dat ook in de wet.”
Aangezien wraking niet bedoeld is om een rechtszaak langer te laten duren maar om een partijdige rechter aan het licht te brengen, heeft de rechtbank hier iets op gevonden.
“Dat hadden we op een gegeven moment wel goed door. Bij grote zaken hebben we tegenwoordig een wrakingskamer achter de hand zodat als er gewraakt wordt, op de korte termijn een beslissing genomen kan worden zodat je weer verder kunt met het proces. Dit is bijvoorbeeld bij de zaak Nicole van de Hurk ook gebeurd.”

Dat advocaten nu minder zouden wraken is niet terug te zien in het nog steeds stijgende aantal wrakingsverzoeken. Dus daar moet een andere reden voor zijn.

Rol van de media

“Wat ik nu zie als lid van de wrakingskamer is dat een justitiabele, iemand die zonder advocaat procedeert in bijvoorbeeld het familie- of bestuursrecht, het niet eens is met wat de rechter zegt of doet. Dan roept iemand tijdens een rechtszaak opeens tegen de rechter: ‘Ik wraak u.’ Deze burgers hebben in de krant gelezen over wraking en weten dat je dat kan gebruiken in de rechtszaak. Juist door zo’n grote zaak als Wilders, die uitgebreid in het nieuws is en waarbij ook de wraking aandacht krijgt, zien mensen dat als een mogelijkheid om onwelgevallige beslissingen aan de orde te stellen terwijl dat niet de bedoeling is.
Je ziet vaak dat dit soort verzoeken niet succesvol zijn omdat het dan gaat over processuele beslissingen, waar je nu eenmaal niet over kan wraken.”
Maar 4,8% van de wrakingsverzoeken wordt ook daadwerkelijk toegewezen, is dit dan geen zonde van de tijd die rechters hieraan besteden en moeten hier geen maatregelen voor worden getroffen?

Het nut van wraking

“Je probeert als rechter altijd je werk zo goed mogelijk te doen en onafhankelijk te zijn. Het uitgangspunt is dat een onwelgevallige beslissing of een manier van bejegenen een rechter niet partijdig maakt. Een rechter wordt in principe geacht onafhankelijk en onpartijdig te zijn. Als je wraakt moet je uiteindelijk aantonen dat de rechter dat niet is en dit is best een hoge drempel, in de meeste gevallen is het erg moeilijk. Maar je moet het niet gaan inperken alleen maar omdat het er heel veel kunnen zijn en een groot aantal ongegrond wordt verklaard.
Ik zie het echt als een reflectie-instrument, ik weet ook niet hoe je het zou kunnen aanpassen. Dat zou de verkeerde weg zijn. Als iemand oprecht meent dat de rechter partijdig is dan moet het altijd aan de orde gesteld kunnen worden.
Wat ik als wrakingsrechter weleens tegenkom is dat mensen zich niet gehoord voelen in de rechtszaak. Om vertrouwen in de rechtspraak te behouden is het goed als de wrakende partij zijn verhaal kan doen. Dat is ook de reden dat we die wrakingszaken op zitting plannen, zodat iemand het gevoel krijgt dat die toch echt een keer gehoord wordt over zijn bezwaren. Als je dat dan ook weer schriftelijk afdoet, wordt het ook zo onduidelijk.”

Reactie advocaten

Rogier Kamphuis, advocaat bij advocatenbureau Janssen Ohlenroth & Partners, vindt het moeilijk om te zeggen wat de oorzaak is voor het toenemende aantal wrakingsverzoeken. “Ik vind het lastig om er precies een vinger op te leggen, maar het zou inderdaad kunnen komen door de toenemende media-aandacht.” Zelf heeft hij nog nooit een wrakingsverzoek ingediend, maar heeft het wel enkele keren overwogen. Daarnaast is er volgens Jan van Laaken, advocaat bij advocatenbureau Van Laaken – Engelen, een andere mogelijkheid voor de stijgende cijfers. “De verhoudingen tussen het Openbaar Ministerie en rechter, rechter en advocaat en zo maar door, zijn met de afgelopen jaren steeds harder en scherper geworden.” Het klimaat in de rechtspraak veranderd dus volgens Van Laaken. Hij is niet de enige die dit denkt. Kamphuis heeft dit ook gemerkt, hij denkt dat dit komt door de media-aandacht. “Ik denk doordat er in de afgelopen jaren veel bekende wrakingszaken in de media zijn geweest, er inderdaad verharding optreedt in het juridisch spel.”

Rechtspraak.nl

“Wraking komt relatief weinig voor. Maar het aantal wrakingsverzoeken stijgt.” Rechtspraak.nl stelt op hun site dat het aantal wrakingsverzoeken stijgt door ‘de media-aandacht voor recente bekende wrakingszaken’. Het is een website waar je informatie kan vinden over alles wat met rechtspraak te maken heeft. Er is informatie te vinden over allerlei soorten procedures die plaatsvinden bij rechtszaken. Ook is te vinden wat de uitspraken zijn bij de verschillende rechtszaken. Daarnaast is ook nog te ontdekken hoe de rechtspraak over het algemeen georganiseerd is. Op hen site is dus ook veel te lezen over wraking.
Dat er een stijging is in de wrakingsverzoeken is duidelijk als je naar de cijfers kijkt. Maar de reden waarom is niet geheel duidelijk. De site kaart een onderzoek aan van de Universiteit van Utrecht. Hier staat in dat de mensen meer bekend zijn geworden met wrakingsverzoeken door publicaties in de media. Zij doelen hierbij op grote zaken die in de media zijn voorgekomen, zoals de genoemde Wilders en Van den Hurk zaken. ‘Bekend raken met’ is niet meteen een reden om ook daadwerkelijk actie te ondernemen voor het indienen van een wrakingsverzoek. Het onderzoek bewijst niet dat er een direct verband is tussen de media-aandacht voor wrakingsverzoeken en de toename hiervan. Er is navraag gedaan bij www.rechstpraak.nl over deze kwestie. Helaas kunnen zij hier geen antwoord op geven, omdat zij geen concreet antwoord kunnen formuleren op de vraag of wrakingsverzoeken toegenomen zijn door media-aandacht.

Conclusie

Waar de stijging van het aantal wrakingsverzoeken precies vandaan komt, blijkt niet goed vast te stellen. Wat wel met zekerheid is te zeggen, is dat er de laatste jaren een aantal rechtszaken waarin gewraakt is veel media-aandacht hebben gekregen. De media hebben dus niet per se meer aandacht voor het onderwerp wraking, maar hebben zo wel gezorgd dat het onderwerp steeds bekender is geworden.
De stijging is dus deels te wijten aan de media, maar meer een gevolg van advocaten die het middel ontdekken. Of dit zal resulteren in een vicieuze cirkel waarbij wraking en de aandacht ervoor alleen maar toenemen is alleen maar af te wachten.