Het bindende vrouwenquotum gaat er komen. De Tweede Kamer stemde 3 december 2019 vóór een vrouwenquotum bij de raad van commissarissen bij beursgenoteerde bedrijven. Een wet gaat ervoor zorgen dat minstens 30% van de commissarissen vrouw is. Maar is dit wel de oplossing voor meer vrouwen aan de top in het Brabantse bedrijfsleven? 

Door: Demi van Opstal en Margot van de Gevel

Wat houdt het vrouwenquotum in?

Het streefcijfer

In Nederland komt vaak het tweelaags bestuursmodel voor: een bedrijf heeft een directie voor de dagelijkse leiding en een toezichthoudend orgaan voor die dagelijkse leiding. Een raad van bestuur (RvB) is de directie en een raad van commissarissen (RvC) is het toezichthoudende orgaan (in de non-profit sector, verenigingen en stichtingen, heet deze de raad van toezicht).

Sinds 2013 is er een streefcijfer van 30% vrouwen opgenomen in de Wet bestuur en toezicht voor de raden van bestuur en raden van commissarissen in naamloze en besloten vennootschappen. Het percentage geldt alleen voor ‘grote rechtspersonen’. Deze voldoen aan minstens twee van de volgende criteria: de netto-omzet is meer dan 40 miljoen euro, de waarde van de activa is meer dan 20 miljoen euro of het gemiddeld aantal werknemers is 250 of meer. Uiteindelijk ging het om ongeveer vijfduizend bedrijven die onder de Wet bestuur en toezicht vallen.  

Voldeed een bedrijf niet aan het streefcijfer, moest in het jaarverslag staan waarom het percentage niet behaald is, hoe geprobeerd is het cijfer te behalen en wat de onderneming doet om dit wel te realiseren.   

 Een voorbeeld van wat er in een jaarverslag staat over diversiteit: 

Diversiteit is binnen onze organisatie een open en bespreekbaar onderwerp. Het is geen geforceerd proces waar enkel streefcijfers gelden. Aan de juiste competenties gecombineerd met de juiste cultuurmatch hechten we veel meer waarde bij de selectie van kandidaten. De algemene opvattingen over dit onderwerp onderschrijven wij volledig en vinden het belangrijk deze balans stap voor stap te bereiken. Intrinsieke motivatie hiervoor werkt beter dan quota.”       (Uit het jaarverslag van Sligro Food Groep uit 2018) 

Bindend vrouwenquotum

Naar aanleiding van het advies van de Sociaal-Economische Raad (SER) is er begin december 2019 gestemd over het vrouwenquotum in de Tweede Kamer. Het bindende vrouwenquotum van 30% geldt voor de RvC’s van beursgenoteerde bedrijven. In totaal geldt het quotum voor 88 Nederlandse beursgenoteerde bedrijven met een notering aan de Euronext Amsterdam. De SER adviseert een zogenaamd ‘ingroeiquotum’. Als er een plek leegkomt in de raad en het bedrijf nog niet voldoet aan de norm van 30%, moet de plaats opgevuld worden door een vrouw anders blijft de stoel leeg. De SER wil dat de vijfduizend bedrijven waar het streefcijfer voor bedoeld was een ‘ambitieus plan’ maken voor hoe ze meer vrouwen in de top krijgen. De plannen moeten transparant en open zijn, zodat de ondernemingen aan hun beloftes kunnen worden gehouden.

Verdeeldheid in de kamer 

In kabinet-Rutte III speelt verdeeldheid tussen de partijen. Hoewel het CDA en D66 voor een quotum zijn, zijn partijen VVD en ChristenUnie tegen. D66 geeft 12 september 2019 aan een tijdelijk quotum te willen voor in de top van het bedrijfsleven door middel van een motie tijdens het debat over de begroting van Economische Zaken. Oppositiepartijen Denk, GroenLinks en PvdA gaan mee in het voorstel. Op 20 november 2019 gaat regeringspartij CDA ook in zee.  

 Regeringspartij VVD stemt tegen het quotum. De VVD ziet emancipatie als: ‘Vrouwen en mannen zijn volledig gelijkwaardig. Wij tolereren discriminatie van vrouwen niet. De samenleving kan er vooral zelf voor zorgen dat vrouwen niet worden achtergesteld op de arbeidsmarkt. Het heeft geen zin om daarvoor automatisch naar de overheid te kijken.’ Ook de ChristenUnie stemt tegen. 

 De SP besluit pas een standpunt in te nemen tijdens de fractievergadering van 3 december 2019. De partij wilde eerst dat meer vrouwen voordeel hadden dan alleen vrouwen in de top van beursgenoteerde bedrijven. De SP gaat toch overstag en diezelfde middag wordt er over de motie gestemd. SP is voor, wat betekent dat een meerderheid voor het vrouwenquotum is.

Actuele cijfers 

Tijdlijn

Wat zijn de meningen rondom het vrouwenquotum?

Marjo Klaus is de voorzitter van de Brabantse tak van de vrouwenorganisatie ‘Vrouwen van Nu’. De vereniging telt 4500 vrouwen in de provincie. Klaus: “De verschillen tussen man en vrouw moeten gelijkwaardig worden en worden omarmt.” 

“De oertaken in de prehistorie hebben er iets mee te maken”, denkt de voorzitter. “Toen we honderdduizenden jaren terug begonnen op aard, waren de vrouwen de verzamelaars. Zij gingen op zoek naar bessen en vruchten, zij gingen alles nauwkeurig langs om te checken of er niets beter was voor ze een keuze maakten. Mannen waren de jagers, zij moesten de snelle beslissingen maken.” 

Zijn mannen dan risicovoller? “Mannen maken sneller een besluit en houden zich daaraan vast, dat is biologisch bepaald. Maar als je elkaars kwaliteiten omarmt, kun je daar echt je voordeel uit halen, ook in het werkveld”, redeneert Klaus.  

Bij het toekomstige vrouwenquotum worden vrouwen niet aangenomen omdat ze alleen vrouw zijn, vertelt Klaus: “Voor een sollicitatie moet je kijken wat een team het meest nodig heeft en zo hoef je niet meteen naar de beste te kijken.” Ook het argument dat een vrouw nog zwanger kan worden en bij de kinderen hoort te blijven, beargumenteert ze. “Vrouwen zijn zorgzaam, mannen voelen zich verantwoordelijk. De zorgtaken blijven een ding, die worden in de schoenen van de vrouw geschoven. Terwijl de man zich verantwoordelijk voelt voor ‘de buit’, oftewel het geld.” Na een korte stilte gaat de voorzitter verder: “Maar wie is de buitenwereld om iets over de relatie te zeggen, diegenen in de relatie moeten het samen goed regelen.”  

Vrouwen aan de top hebben een goed vangnet achter zich voor de zorgtaken, volgens de Brabantse. De zorgtaken blijven echter trekken aan de vrouw. Ook hebben topvrouwen bepaalde eigenschappen nodig waardoor ze staand blijven in de huidige mannenwereld. “Je moet meer risico’s durven nemen, standvastig zijn. Vrouwen twijfelen dan ook eerder aan zichzelf. Het vrouwenquotum zal een mooie stimulans zijn, maar de samenleving moet hier ook op inspelen.” 

“Er zijn steeds meer meisjes die beter afstuderen, maar zij zijn nauwelijks vertegenwoordigd in de bestuurskamer van het Nederlandse bedrijfsleven. Dat kan toch niet. We gaan er met dit quotum wat aan doen”, vertelt Caroline Holtgrefe, directeur van Topvrouwen.nl, een database met ondertussen meer dan tweeduizend board ready topvrouwen. “Het quotum is tijdelijk en geeft het signaal af dat het normaal is om vrouwen in de top van het bedrijfsleven te hebbenUiteindelijk gaat het niet alleen om het benoemen van topvrouwen, het gaat om een inclusieve bedrijfscultuur. Onze mindset moet anders”, is Holtgrefe het met Klaus eens.  

Foto: Caroline Holtgrefe

“Vrouwen hebben pas de laatste honderd jaar de kans gehad om het land mee te besturen. Onze samenleving is ingericht vanuit het systeemdenken door mannen. Daar is niets meeMannen en vrouwen zijn immers niet gelijk, maar ze zijn wel gelijkwaardig. Vrouwen hebben mede vanwege dat systeem een achterstand opgelopen op de arbeidsmarkt. Veel vrouwen werken deeltijd om de zorgtaken op zich te nemen.  De gelijkwaardigheid  tussen mannen en vrouwen in onze samenleving komt niet tot zijn recht. Maar dat is nu aan het schuren”, aldus Holtgrefe.  

Dooddoeners tackelen
Nu het quotum eraan komt, ziet Topvrouwen.nl het aantal topvrouwen in de database groeien. Profielen van topvrouwen die reeds zijn opgenomen worden geüpdatetWij verwachten ook een toename in het aantal raadplegingen.Topvrouwen.nl heeft het onderwerp de afgelopen vier jaar op diverse manieren onder de aandacht gebracht. “Wij hebben hiermee de boardroom-agenda weten te beïnvloeden. Topvrouwen.nl heeft de mythe ontkracht dat er niet genoeg gekwalificeerde vrouwen in Nederland zijn om een functie in de bestuurskamer te vervullen. We hebben de verbinding gezocht, ook met stakeholders, en gecommuniceerd vanuit onze eigen kracht”, zegt Holtgrefe. “De bekende dooddoeners hebben we getackeld. De businesscase van genderdiversiteit is inmiddels glasheldermeer diversiteit zorgt voor een betere besluitvorming en leidt uiteindelijk tot betere bedrijfsresultaten”, legt Holtgrefe uit.  

“Een andere dooddoener is: ‘Als je benoemd wordt, ben je een excuustruus.’ Maar het is echt niet zo dat je zomaar een topfunctie krijgt omdat je een vrouw bentMannen en vrouwen worden allebei op basis van dezelfde kwalificaties geselecteerd. Je hebt de juiste kwaliteiten for the job.” 

Vanuit reflex zijn mannen geneigd andere mannen te benoemen die op henzelf lijken. Het wordt tijd dat te doorbreken. Goed leiderschap kan simpelweg niet zonder vrouwen. Steeds meer onderzoeken wijzen uit dat vrouwen beter scoren op de zestien belangrijkste competenties die een leider moet ontwikkelen. Het gaat om zaken als initiatief nemen, jezelf ontwikkelen, resultaat gericht werken, anderen ondersteunen in het zich ontwikkelen en samenwerkenIn totaal scoren vrouwen op vijftien van de zestien competenties beter dan mannen. Mannen scoren juist iets beter op ‘het ontwikkelen van strategisch perspectief.”   

Database opheffen
Het vrouwenquotum waar de Tweede Kamer op 3 december 2019 over heeft gestemd betreft de RvC’s van de 88 beursgenoteerde bedrijven en niet de RvB’s (dagelijkse leiding). Zal het quotum dan wel het gewenste effect hebben?  

“Het idee erachter is dat de RvC betrokken is bij de benoeming van de RvB. De commissarissen kunnen vanuit die positie invloed uitoefenen: ‘Wat doen jullie (RvB) aan diversiteit?, vertelt Holtgrefe.Daarbij is het natuurlijk belangrijk in de gaten te houden dat het werk niet klaar is zodra een aantal vrouwen haar weg heeft gevonden naar de boardroom. Wie duurzame diversiteit wil realiseren, moet de bedrijfscultuur aanpakken. Diversiteit wordt immers pas echt een succes als de werkvloer intrinsiek inclusief is, zodat diversity of thoughts op waarde geschat wordt. 

Het vrouwenquotum is een eerste stap in de goede richting. “Het project Topvrouwen.nl heeft als doelstelling de groep hooggekwalificeerde boardready- vrouwen in Nederland zichtbaar te maken en hiermee de doorstroom van vrouwen naar topposities een impuls te gevenNa vier jaar inzet zijn wij beloond met een vrouwenquotum dat nodig is om die versnelling extra op gang te krijgen.” Het liefste heft Holtgrefe de database morgen opDat zou betekenen dat het normaal is geworden dat ook vrouwen benoemd worden op topposities en de database dus niet meer nodig is. 

One of the guys
Holtgrefe heeft zelf ook in topfuncties gewerkt in het bedrijfsleven. “In het verleden werd weleens gezegd: ‘Holtgrefe, die kan je erbij hebben. She is one of the guys’”, vertelt de directeur. “Ik ben zelf onderdeel geweest van die wereld waarin we denken dat vrouwen niet de juiste kwaliteiten hebben om leiders te zijn. Tijdens een vergadering met alleen maar mannen ben ik weleens naar het toilet gegaan om daar vervolgens mijn emoties onder controle te krijgen. Er werd niet serieus naar mijn argumenten geluisterd. Op een gegeven moment pak je dat anders aan, maar ik stelde mezelf ook de vraag: waarom zou dat moeten? De inbreng van vrouwelijke waarden in mannelijke bedrijfsculturen is juist een verademing. 

Hierdoor ben ik wel tot andere inzichten gekomen en meer strijdvaardig geworden om de gelijkwaardigheid tussen mannen en vrouwen in onze samenleving te bevorderen”, vertelt Holtgrefe. Ik hoef niet one of the guys te zijn, ik mag zijn wie ik ben. En met mij al die andere vrouwen die een topfunctie ambiëren. 

Hoogleraar en econoom Mijntje Lückerath-Rovers publiceert de jaarlijkse Dutch Female Board Index. Dit overzicht laat jaarlijks het aantal vrouwelijke bestuurders en commissarissen van de 88 Nederlandse beursgenoteerde ondernemingen zien.   

Lückerath-Rovers bekijkt diversiteit vanuit het perspectief van besluitvorming in de boardroom. Lückerath-Rovers: Onderzoek toont aan dat als je te homogeen bent, je in de boardroom in een tunnelvisie terecht kan komen. Je voorkomt dit  door te zorgen dat er verschillende visies op tafel komen. Daarom is diversiteit erg belangrijk.”  

Diversiteit heb je in verschillende vormen. Mannen en vrouwen verschillen in groten getale van elkaar, maar ook in groepen onderling zit verschil. “Als je een vrouw benoemd in de RvC wil dat niet zeggen dat je meteen andere perspectieven binnenbrengt. Het kan zijn dat dit een mannelijke vrouw is, terwijl er in het bestuur al een vrouwelijke man zat. Het is dus geen garantie voor diversiteit, maar de kans dat er meer diversiteit is, is wel groter”, aldus de hoogleraar. 

Symbolische waarde van het quotum
“Ik ben persoonlijk niet voor een quotum”, vertelt ze. “Ik vind dat de overheid zich niet mag bemoeien met benoemingen in het privaat. Want waar stopt het dan?” vraagt ze zich af. Toch ziet ze er waarde in. 

Lückerath-Rovers: “De symbolische waarde van dit quotum is wel groot. Dat veel meer bedrijven, niet alleen de beursgenoteerde, aan de norm willen voldoen en dat het een soort van norm wordt.” 

Dwang van belanghebbenden
De aandeelhouders van bedrijven kiezen de RvC. Elke benoeming moet worden goedgekeurd in de aandeelhoudersvergadering. Geen enkel bedrijf wil dat hun benoeming wordt weggestemd. “De dreiging dat aandeelhouders tegen benoemingen gaan stemmen vinden bedrijven echt heel belangrijk.” 

Ook klanten en medewerkers zijn van belang. “Als je diversiteit als klant belangrijk vindt, waarom zeg je op een gegeven moment niet: ‘Ik ga niet in zee met dit bedrijf’. De jongere generatie wil niet meer werken bij een bedrijf waar alleen witte mannen in de top zitten.” 

Wat is de situatie rondom het vrouwenquotum bij Brabantse bedrijven?

Van de 22 beursgenoteerde bedrijven waarvan het hoofdkantoor gevestigd is in Noord-Brabant, voldoen slechts vier aan het huidige streefcijfer van 30% vrouwen in de RvC.   

De bedrijven
Van de bovenste vier bedrijven in de grafiek zijn geen gegevens bekend. Eerste zijn Enexis Holding en Heijmans N.V. met beide 40%. Daarop volgen ASML Holding en Van Lanschot Kempen N.V.

Percentage
Dat vier bedrijven blijven hangen op 20% is niet zo gek. De RvC bij deze bedrijven bestaan allen uit vijf mensen waarvan één vrouw is. De grafiek geeft een weergave van de huidige situatie in Noord-Brabant. 

DemivanOpstal | Onderzoeksredactie

Verantwoording 
Onze cijfers zijn gebaseerd op de door Atria, Kennisinstituut voor Emancipatie en Vrouwengeschiedenis opgestelde benchmark: man-vrouw verhoudingen in raden van besturen en raden van commissarissen van de grootste 200 bedrijven Nederlandse bedrijven die vallen onder de Wet bestuur en toezicht (Wbt). Deze gegevens zijn opgezocht in de databank: Company.info en waar nodig aangepast naar recentere versies. Uit de lijst van de benchmark is een selectie gemaakt van bedrijven waarvan het hoofdkantoor gevestigd is in de provincie Noord-Brabant.  

Voldoet wel aan streefcijfer

Enexis Groep voldoet aan de norm van 30% vrouwen in de RvC, twee van de vijf commissarissen zijn namelijk vrouw. Het bedrijf met het hoofdkantoor in Den Bosch valt niet onder de 88 ondernemingen waar het bindende quotum voor geldt, maar het streefcijfer van 30% in de Wet bestuur en toezicht is wel van toepassing. Woordvoerder Tim van Ham: “We zijn ontzettend blij dat wij aan dat streefcijfer voldoen met 40% vrouwen in onze RvC, maar de benoeming van de commissarissen ligt formeel bij onze aandeelhouders.” 

“Diversiteit in de top vinden wij ontzettend belangrijk, maar er is nog geen overkoepelend vastgesteld diversiteitsbeleid”, legt Van Ham uit. “We onderzoeken of er een beleidsdocument moet komen over diversiteit binnen onze organisatie, en dan in de breedste zin van het woord. Dat betekent niet alleen diversiteit in de vorm van meer vrouwen, maar ook bijvoorbeeld mensen met een beperking of van een andere komaf. Op dit moment hebben we echter nog geen harde targets op deze gebieden.”  

De algemene vergadering van aandeelhouders (AVA) is in Nederland bevoegd de RvC te benoemen en ontslaan. De commissarissen houden namens de aandeelhouders toezicht op het bestuur, om te kijken of de RvB handelt in het belang van de aandeelhouders. Vaak draagt de al zittende RvC een nieuwe commissaris voor en de aandeelhouders moeten daarmee akkoord gaan.            (Bron: website Wet&Recht)

Voldoet niet aan norm

Het beursgenoteerde Sligro Food Group B.V. voldoet nog niet aan het streefnorm van 30% vrouw in de RvC. In de vijfledige raad zit één vrouw.

“Als hier nog een vrouw bijkomt voldoen we niet alleen aan de eisen, maar staan we qua percentage ook bovenaan in Nederland”, vertelt woordvoerder Wilco Jansen. Daar komt bij dat het bedrijf tot heden nooit actief op een man of vrouw gezocht heeft. Jansen: “We hebben steeds voor de beste kandidaat op het goede moment gekozen. Dat is nog steeds het uitgangspunt. Als er nu wetgeving gaat komen met een geforceerde keuze voor een vrouw, moeten we ons daar bij de vacatures nou eenmaal aan houden. Zo simpel is het, niemand staat boven de wet.” 

Wetgeving 
Een wetsvoorstel moet nog worden opgesteld. Daarin zal staan wat er moet gebeuren met bedrijven die niet voldoen. “Tot dit moment kon je er vanuit je eigen visie en diversiteitsbeleid invulling aan geven”, geeft Jansen aan. “Dit doen we al jaren op een zo goed mogelijke manier, zoals niet expliciet uitspreken dat het in een functie een man of vrouw moet zijn.” Voor nu wacht Sligro af op hoe wetgeving bij het quotum eruit gaat zien.  

Diversiteit 
Jansen: “Diversiteit is meer dan alleen man/vrouw, het heeft ook te maken met leeftijd. Wij zijn een heel groot voorstander van diversiteit, maar niet ten koste van alles. Een bedrijf functioneert het beste met een natuurlijke man/vrouwverdeling. Maar het is de vraag of met een quotum hier geforceerd invulling aan te geven de oplossing is.” De woordvoerder geeft aan dat het lastig is als zulke maatregelen hard en ongenuanceerd opgelegd worden. “Dat haalt alle speelruimte en mogelijkheden weg. Dan stuur je alleen aan op het quotum en niet op andere zaken. Dat is heel erg zonde.” 

Hoe staat de situatie ervoor rondom het vrouwenquotum in het buitenland?

Het eerste Europese land dat een vrouwenquotum heeft ingevoerd is Noorwegen. Er  volgden later meer landen zoals België, Duitsland, Frankrijk en Italië. Elk land heeft het quotum op een eigen manier ingevoerd. De Bedrijvenmonitor Topvrouwen 2019 laat zien dat er in Europa vier groepen landen zijn: landen met strengere maatregelen (quotum met sancties), landen met ‘zachtere’ regelingen (streefcijfers, zonder sancties), landen met volledige zelfregulering zonder wettelijk regelingen en tot slot is er een groep landen waar helemaal geen maatregelen zijn genomen om meer vrouwen in de top te bevorderen (geen streefcijfers, geen richtlijnen in corporate governance codes, geen andere regelingen). Nederland behoorde tot voor kort bij de tweede groep. 

Onderzoek van Holst en Wrolich van het DIW Berlin (het Duitse Instituut voor economisch onderzoek) uit 2019 laat zien dat genderquota of wettelijke streefcijfers zorgen voor een grotere groei van het aandeel vrouwen in de top. In landen met aanbevelingen of richtlijnen in de corporate governance code is er ook een groei te zien, maar deze is veel minder sterk:  

Bron: Managerinnen-Barometer 2019, DIW Berlin
Bron: Managerinnen-Barometer 2019, DIW Berlin

In deze infographic zijn de landen opgenomen waar het vrouwenquotum eerder dan Nederland is ingevoerd. Alleen landen die (enige mate van) sancties hebben als bedrijven het quotum niet naleven zijn opgenomen.   

Hoe kijken toekomstige topmannen en -vrouwen naar het quotum?

De discussie over het vrouwenquotum

Het vrouwenquotum is al jaren een grote maatschappelijke discussie. De meningen lopen sterk uiteen. Het aantal vrouwen in topposities in het bedrijfsleven ligt al jaren onder het streefcijfer van 30%. Maar of dit quotum de oplossing is, zullen we over een aantal jaar zien zodra de wet in volle werking is.

DemivanOpstal | Onderzoeksredactie

Bronnenlijst  

Inhoud quotum 

Streefcijfer: 

Bindend vrouwenquotum: 

Tijdlijn 

Meningen rondom het vrouwenquotum 

Interview met directeur Topvrouwen.nl 

 Internationale situatie van het vrouwenquotum 

 Bronnen voor de kaart: 

 Cijfers voor de percentages vrouw in de RvB in 2019: 

  • Rapport ‘The CS Gender 3000 in 2019: The changing face of companies’ uit 2019 van the Credit Suisse Research Institute (CSRI): file:///C:/Users/demiv/Downloads/the-cs-gender-3000-in-2019.pdf 

 Bron Noorwegen: 

 Bron Frankrijk: 

 Bron België: 

 Bron Italië: 

 Bron Duitsland: 

 Bron Oostenrijk: 

 Bron Portugal: