Door Ilse van het Erve en Itske Eertink

Elf zelfmoorden. Dat is de stand van zaken in het jaar 2015 in de Nederlandse gevangenissen. Vier hiervan vonden plaats in de P.I. Vught, waarvan één op de Extra Beveiligde Inrichting (EBI). Naast deze zelfmoorden zou zich een gezagscrisis voordoen in de Brabantse inrichting en zou de directeur een ‘dictatoriaal’ bewind voeren. Dit is nog maar een greep uit de reeks incidenten die zich in deze gevangenis hebben voorgedaan. Niet alleen de P.I. Vught is onderwerp van gesprek. Er lijkt flink wat mis in de Nederlandse gevangenissen.

afbeelding bij 1e artikelHet afgelopen jaar zijn er behoorlijk wat voorvallen geweest. Met name in de P.I. Vught, een van de zwaarst beveiligde gevangenissen van Nederland, was behoorlijk wat aan de hand. Onder andere de zelfmoord van Lau Geeraerts zorgde voor veel opschudding. De dag voor zijn zelfmoord kreeg hij te horen dat hij levenslang vast moest zitten voor de moord op twee personen. Hij pleegde zelfmoord in de Extra Beveiligde Inrichting (EBI) doormiddel van een overdosis pillen. Nog nooit eerder wist iemand zichzelf van het leven te beroven in de EBI. Verder vonden nog drie andere zelfmoorden plaats in de P.I. Vught. Volgens Crimesite kon een gevangene twee ijzerzaagjes naar binnen smokkelen. Hij werd overgeplaatst vanuit Curaçao nadat hij daar probeerde te ontsnappen.

Niet alleen onder gevangenen waren incidenten, een teamleider werd eerder in het jaar overgeplaatst vanwege seksuele intimidatie. De Telegraaf meldde vervolgens dat veel medewerkers kampen met gezondheidsklachten in de vorm van stress en ziekte. Dit zou te wijten zijn aan het ‘dictatoriale bewind’ van de gevangenisdirecteur. De Telegraaf berichtte afgelopen zomer dat meerdere bewakers zeggen onder druk te worden gezet en gemanipuleerd worden door de directeur. D’66 hamerde deze zomer al op een onderzoek naar de omstandigheden in de gevangenis. Minister Blok van Wonen en Rijksdienst, verving op dat moment Ard van der Steur van het ministerie Veiligheid en Justitie. Hij beloofde een zorgvuldig onderzoek. D’66 wilde juist een snel onderzoek, zodat zo snel mogelijk maatregelen getroffen konden worden. Op dit moment loopt het onderzoek nog.

Stichting Bonjo komt op voor alle mensen die te maken hebben (gehad) met detentie. Begeleiding van familieleden, juridische nazorg organiseren, het ontvangen van klachten van gedetineerden en juridische vraagstukken behandelen maken hier deel van uit. De stichting wordt via subsidie onderhouden door het ministerie van Veiligheid en Justitie. In ruil daarvoor ontvangt het ministerie opbouwende kritiek en feedback van de stichting.  Het probleem van de zelfmoorden ligt volgens Bonjo zowel bij de P.I. Vught als bij Justitie. Derk Vogelzang is vrijwilliger bij stichting Bonjo: ’Het heeft onder andere te maken met de economische toestand, de gevangenissen versoberen steeds meer. Afgelopen tijd gingen meerdere telefoontjes van gedetineerden over de zelfmoorden die daar waren gepleegd. Veel gedetineerden gaven aan dat het helemaal uit de hand liep. Het enige dat wij konden doen was het probleem onder de aandacht brengen.’

De omstandigheden in de EBI vindt Vogelzang ‘bizar’. ‘Ik denk dat je rechten daar geschonden worden.’ Hij heeft zelf ook vastgezeten, 23 uur van de dag bracht hij door op een cel. ‘Ik werd op een gegeven moment naar de dokter gesleept, omdat het niet goed met me ging’, vertelt hij. Niet alleen de gevangenis is Vught kent deze problemen. Het is volgens Vogelzang een algemeen probleem. ‘Het is absoluut geen hotel. Hetgeen dat ons wordt voorgespiegeld door de media, daar klopt helemaal niets van.’ Volgens hem zijn de omstandigheden vooral erbarmelijk wanneer je binnenkomt in het Huis van Bewaring. ‘Daar is het vrij normaal dat je 22 à 23 uur op een cel zit. Zo’n cel is 12 m2. Ze kunnen je een televisie geven, ze kunnen je twintig boeken geven, maar je zit nog steeds zo lang vast. Vroeger was deze tijd gebonden aan een termijn van drie maanden, daarbinnen moest je berecht worden. Nu komt het voor dat je drie jaar of langer in voorarrest zit bij extreme zaken, voordat je weet waar je aan toe bent. Op het moment dat je dan twintig uur of langer achter een deur zit, maak je iemand knettergek’, vertelt Vogelzang. Bonjo streeft dan ook naar een maximumtermijn waarbinnen je berecht moet worden.

Naast het lang op een cel zitten, is volgens Vogelzang nog veel meer mis met het Nederlandse gevangeniswezen. ‘Wij krijgen regelmatig klachten van gedetineerden over het eten. Het eten wordt ook wel ‘de beruchte bak van de cateraar Sodexo’ genoemd. In theorie moet aan het eten altijd een verplichte voedingswaarde zitten, maar dit gaat in de praktijk regelmatig fout’, meldt Vogelzang. Daarnaast ontvangt de stichting regelmatig klachten over de resocialisatie die aan het einde van de straf in werking gezet moet worden. ‘Dat klinkt allemaal heel mooi, maar daar komt weinig van terecht. Mensen komen letterlijk met een blauwe vuilniszak, waarin hun spullen zitten, naar buiten en verder moeten ze het maar uitzoeken.’ De belkaart voor gedetineerden vormt een zoveelste doorn in het oog. ‘Voor vijf euro kun je een paar minuten bellen’, vertelt Vogelzang. ‘Dat is echt schrikbarend duur. Een gedetineerde heeft een inkomen van ongeveer twaalf euro per week. Je bent dan de helft kwijt aan belkosten en vervolgens nog drie euro voor televisie. Je houdt dan vier euro over voor je boodschapjes’. Bonjo kan daar tot haar spijt niets aan veranderen, omdat de regeling omtrent de belkosten al is vastgelegd.

Het ministerie van Veiligheid en Justitie werkt op dit moment aan een onderzoek naar de omstandigheden in de gevangenis Vught, waar D66 in de zomer al op aandrong. Toen werd gepleit voor een snel onderzoek, maar na vijf maanden zijn nog steeds geen maatregelen getroffen. Een woordvoeder van het ministerie van Veiligheid en Justitie kan nog weinig zeggen over de stand van zaken in het onderzoek. Hij laat wel doorschemeren dat het een goede zaak is dat er onderzoek gedaan wordt naar de omstandigheden in deze gevangenis. Verder vertelde hij wel ‘off the record’ ‘dat het duidelijk is dat de uitkomsten van het onderzoek zullen vertellen dat het beleid in de gevangenis niet helemaal klopt’. De gemeente Vught laat weinig los over de situatie rondom de P.I. en meldt dat de gevangenis een op zichzelf staande organisatie is, gereguleerd vanuit het ministerie.

De P.I. Vught zelf is moeilijk benaderbaar en liet bovendien geen informatie los. Een voor dit verhaal benaderde stagiaire werd door haar stagebegeleider sterk afgeraden om met journalisten in gesprek te gaan. Ze vertelde: ‘Vught ligt best wel onder de loep in de media en de buitenwereld. Ze lopen liever niet de kans dat ik per ongeluk iets vertel wat niet de bedoeling is.’

Volgens Vogelzang valt nog veel te verbeteren in de penitentiaire inrichtingen in Nederland: ‘Medewerkers houden alle invloeden zoveel mogelijk af. Als een gedetineerde iets vraagt dan komt als antwoord vaak dat ze het zelf maar moet uitzoeken. Ze willen het zo rustig mogelijk houden binnen, dan komen de geditneerden uiteindelijk vrij en hebben zij geen last meer van het probleem. Het probleem verplaatst zich alleen maar.’ Het Regionale Informatie Centrum (RIC) is een organisatie binnen de gevangenissen, bestaande uit vrijwilligers, die gedetineerden erop aansturen om alles zelf te doen. ‘Wanneer een gedetineerde een huis nodig heeft, spoort het RIC hem aan om zelf te bellen naar een woningcorporatie voor een woning. Wanneer het niet lukt worden ze geholpen door het RIC’, vertelt Vogelzang. Stichting Bonjo vindt dit een goed streven. ‘Het belooft misschien nog iets voor de toekomst, maar er moet nog heel veel veranderen.’ Vogelzang eindigt zijn pleidooi met commentaar op de Reclassering: ‘Veel praatjes, veel plichten, maar de rechten, minimaal.’ Het onderzoek waar D’66 op aanstuurde, moet meer duidelijkheid geven over de omstandigheden in de gevangenis Vught. Zowel over de omstandigheden voor de medewerkers, als de omstandigheden voor gedetineerden. ‘Want 23 uur op een cel is voor niemand goed’, weet Vogelzang.