Een avondje heerlijk op de bank, glaasje wijn, borrelmix en een spannende serie. Dat klinkt als een ideale avond. Vaak verandert die avond in een hele nacht van series kijken en zeg je tien keer tegen jezelf dat dit echt de laatste aflevering is. Maar waarom zijn misdaadseries soms zo verslavend? Wat is het succes achter een misdaadserie? 

“Politieseries doen het al jaren heel goed. Mensen vinden dat fijn om te kijken, om mee te puzzelen, om actie te zien en je kunt er goede verhalen mee vertellen,” Gerd-Jan van Dalen, producent van onder andere Moordvrouw, is er stellig in. Er zijn verschillende crimeseries. Tv-recensent Hans Beerekamp legt het verschil tussen een politieserie en een misdaadserie uit: “Het verschil is dat je bij een politieserie jezelf identificeert met de politie en bij een misdaadserie juist met de misdadiger. Maar een crimeserie moet altijd een scenario hebben dat je fascineert.”

”Als alles voorspelbaar is, is een serie slecht en is de spanning ervan af.” – Hans Beerekamp, tv-recensent

Een goede misdaadserie heeft volgens Van Dalen een aantal elementen: “Het verhaal moet een bepaalde dreiging hebben. Er begint iets, maar er staat vervolgens nog meer op het spel. Het voorkomen van nog een groter probleem is een belangrijke factor waardoor er tijdsdruk ontstaat.” Tv-recensent Beerekamp vult aan: “Er moeten scenes inzitten die in je geheugen gegrift worden. Als alles voorspelbaar is, is een serie slecht en is de spanning ervan af.”

Volgens Beerekamp is een serie echt een goede serie wanneer kijkers zich met de personages kunnen identificeren. Mediapsycholoog William Rice legt uit: “Er zijn twee kenmerken van een serie die ervoor zorgen dat we steeds meer willen zien. Een serie is een opeenvolging van gebeurtenissen. Wat meespeelt is de verhaallijn en de karakters. Kijkers willen dan gewoon zien hoe die twee dingen zich ontwikkelen. Tussen een karakter en een kijker kan een parasociale relatie ontstaan. Dat betekent dat het gaat lijken alsof je een bekende van dat karakter bent. Zoals het woord ‘para’ al zegt; het is net alsof. Die relatie zorgt er ook voor dat er een emotie bij de kijker loskomt als er iets met een karakter gebeurt. Daarbij kan een kijker zich gaan identificeren met een personage. Er zijn dan punten waarin ze zichzelf herkennen en dat geeft een prettig gevoel.’’

Ontwikkeling 

”Nu is niet iedere aflevering hetzelfde opgebouwd. Sterker nog, soms laten we afleveringen doorlopen.” – Gerd-Jan van Dalen, producent Moordvrouw

Het fenomeen ‘serie’ heeft zich de afgelopen tijd sterk ontwikkeld. Zeker door de komst van internet zijn er verschillende dingen veranderd in serieland. Van Dalen: “Vroeger had je vooral stand-alone series, zoals BAANTJER. Iedere aflevering is dan een afgerond verhaal en heeft dezelfde lijn. Het begon met een moord, het slachtoffer was in dit geval vaak een bekende Nederlander, dan had je drie verdachte, een van die drie moest het zijn, ten slotte kwam de Cock in een cafeetje en wist hij ineens wie de dader was. De moord opgelost en iedereen kon weer rustig slapen. Bij moordvrouw is dat toch iets anders. Nu is niet iedere aflevering hetzelfde opgebouwd. Sterker nog, soms laten we afleveringen doorlopen. Dat kan tegenwoordig makkelijker omdat mensen een serie, bijvoorbeeld via Netflix of videoland, in één weekend weg kunnen kijken. We merken uit reacties dat het heel goed werkt, dat kijkers het waarderen.” Mediapsycholoog Rice vult aan: “Vroeger had je minder zenders en waren er maar een paar hele populaire series. Iedereen zat zondag voor de buis zodat ze maandag bij de koffieautomaat konden praten over de aflevering. Nu heb je dat steeds minder. Er blijven wel een paar kastkrakers over waar mensen speciaal voor gaan klaarzitten. Denk aan de Amerikaanse series als Game of Thrones en House of Cards. Maar door het internet is er een bepaalde ontwikkeling gekomen waardoor we nu zelf kunnen bepalen wat we kijken en wanneer. Iedereen kijkt nu iets anders.” Volgens Beerekamp is de ontwikkeling ook in de serie zelf goed te zien: “De scenario’s worden steeds harder. Het geweld wordt harder. Nu kan een hoofdpersoon zomaar worden doodgeschoten. Tien jaar geleden kon je dat echt niet maken, want dat trokken de kijkers niet.”

”Je moet nu een handeling doen om iets uit te zetten terwijl dat vroeger was om iets aan te zetten.” – William Rice, mediapsycholoog

Netflix zorgt wel voor meer verslavingen, zo zegt mediapsycholoog William Rice: “Internet zorgt er voor dat we alles aan één stuk door willen kijken. Kijk meer naar een internetdienst als Netflix. Je hebt zelfs op YouTube en Netflix een autoplay. Dat betekent dat als je een video of aflevering hebt gekeken, je een teller van tien seconden ziet aflopen totdat de volgende begint. Je moet nu een handeling doen om iets uit te zetten terwijl dat vroeger was om iets aan te zetten. Internetdiensten spelen ook heel slim in op je behoeften door video’s en afleveringen voor jou te selecteren die je kunt kijken.’’

”Nu kan een hoofdpersoon zomaar worden doodgeschoten. Tien jaar geleden kon je dat echt niet maken, want dat trokken de kijkers niet.” – Hans Beerekamp, tv-recensent

Nederland vs. Amerika

Door de nieuwe technologieën kunnen we tegenwoordig series kijken van over de hele wereld. Vooral Amerikaanse en Deense series doen het goed, volgens Van Dalen en Beerekamp. Toch worden er nog steeds Nederlandse series gemaakt en die zijn volgens Beerekamp helemaal niet slecht, maar er zijn natuurlijk altijd wat obstakels. “Je moet een goed budget hebben om een goede serie te maken. Dan heb je automatisch ook goede acteurs nodig en die heeft Nederland gelukkig genoeg.”  Hij vertelt hierbij dat er in Nederland een aantal goede acteurs zijn die in veel films en series terugkomen. Dit biedt, volgens hem, jonge acteurs wat minder ruimte om zich te ontwikkelen. Producent Van Dalen vertelt dat een goed budget nog lastig is. “Wij kunnen nooit tippen aan de Amerikaanse series, omdat zij een veel groter budget hebben.” Maar dat is volgens Beerekamp ook niet nodig: “Nederland doet Amerika niet na als het om series maken gaat.”

Van Dalen heeft daar een verklaring voor. “Nederlanders zijn te nuchter voor echte Amerikaanse sciencefiction verhalen. Nederlanders zijn behoorlijk nuchter volk. Die gaan niet mee in dat soort verhalen. Zij willen een verklaring voor dat wat er gebeurt.” Tv-recensent Beerekamp ziet dit ook gebeuren. “Als er te veel onwerkelijke dingen gebeuren in een serie, is het niet meer geloofwaardig en haak je snel af. Het effect kan ook andersom zijn, de kijker weet dat iets niet kan maar denkt wel dat het zo had kunnen zijn, dat wordt ‘Suspension of disbelief’ genoemd.” Beerekamp vertelt nog een ander verschil tussen Nederlandse en Amerikaanse series: “’Er is in Nederlandse series tolerantie voor afwijkend gedrag. Hier kan de hoofdpersoon bij wijze van spreke een handicap hebben, maar in Amerika moet een held ook echt een held zijn.” Tegenwoordig, vertelt Beerekamp, nemen Nederlandse series steeds meer over van Scandinavische series. Zo is steeds vaker te zien dat het privéleven van een personage vermengd raakt met het crimineel complot.

“Televisieseries hebben de plaats ingenomen van de dikke boeken.” – Hans Beerekamp, tv-recensent

Verslaving

Beerekamp: “Televisieseries hebben de plaats ingenomen van de dikke boeken. Vroeger wilde je dat boek het liefste in één keer uitlezen en nu zijn we meer verslaafd aan series. Boeken worden niet meer geschreven en ook in films is er te weinig tijd om een groot verhaal te vertellen. Dit in tegenstelling tot een serie die bij elkaar wel veertien uur kan duren. Je raakt verslaafd aan een serie als die origineel is. Dat is wel lastig, want er is veel concurrentie.” Rice: “Een verslaving begint bij een goede serie. Je krijgt dan snel de situatie dat je toch die ene aflevering nog wil kijken en voor je het weet kijk je een heel seizoen in één avond. Je komt dan in een soort ritme terecht wat uiteindelijk een gewoonte gaat worden. Na dertig dagen leer je een nieuw gedrag aan. Maar er zit wel een verschil tussen een gewoonte en een verslaving. Als je er alles aan gaat doen om aan die gewoonte te voldoen; dan noem je het een verslaving.” De reden dat we überhaupt series kijken heeft te maken met de ‘uses and gratifications’ theorie: “Dat betekent dat het gebruik van media de behoeftes van het publiek moet bevredigen. Ook zorgt een serie gewoonweg voor vermaak en escapisme. Het wegvluchten naar een andere wereld en afstand nemen van de dagelijkse sleur”, zegt Rice.

Script schrijven

Beerekamp: “Als de publieke omroep wil blijven betalen voor series dan gaan Nederlandse series het beter doen dan Amerikaanse en worden er steeds meer Nederlandse series uitgezonden.  Is dat niet het geval, dan ligt de toekomst echt bij Netflix.” Van Dalen, producent, vertelt dat door de komst van Netflix, en andere soortgelijke diensten, hij anders te werk gaat bij het maken van een serie. “Nu kun je makkelijker een serie bedenken die uit één verhaal bestaat, omdat mensen dat dan in één weekend weg kunnen kijken. Je verhaalopbouw is hierdoor anders. Bijvoorbeeld: een seizoen Moordvrouw bestaat uit tien afleveringen. Voordat we gaan draaien hebben we meestal vier scripts af en de rest schrijven we nog. Dat kan prima. Maar als je een serie hebt met een doorlopend verhaal, moet je bij de eerste aflevering de rest ook al weten want anders klopt je verhaal op een gegeven moment misschien niet meer.” Hij heeft ook een truc om mensen meer afleveringen achter elkaar te laten kijken: “Als je aan het einde van iedere aflevering een soort cliffhanger doet, dan willen mensen vaak nog een aflevering zien.”

Sociale media

Van Dalen: “Je krijgt via social media heel veel en heel snel feedback. Tijdens de uitzending reageren mensen al meteen op iets wat ze zien. Vroeger kon je dat als maker niet zo snel zien. Dat praatte je er de volgende dag over bij het koffiezetapparaat. Maar nu is de interactie zo snel en makkelijker. Als er iets is wat de kijkers niet aan staat dan kun je dat een seconde later al zien. Wat dat betreft is het wel een fijne mogelijkheid om te zien wat wel en wat niet werkt” Social media spelen ook een rol in verslavingen, zo zegt Rice: “Mensen kijken vaak in het weekend een aantal afleveringen achter elkaar. De meeste mensen zijn niet verslavingsgevoelig en realiseren zelf al op tijd dat ze een stap terug moeten nemen. Dit gebeurt bijvoorbeeld als ze zelf realiseren dat ze er verslaafd aan raken, ze het zat worden een bepaalde serie te kijken of als ze door anderen worden gewezen op hun (aankomende) verslaving.” Series kijken is dus geen probleem, het geeft je een moment rust en even iets anders om aan te denken, maar trap op tijd op de rem wanneer het uit de hand loopt.

 

Het verhaal van de oprichter van de Facebook fanpage van Flikken Rotterdam:

“Ik vond Flikken Maastricht al een leuke serie, dus toen ik hoorde dat een nieuwe serie Flikken zou komen, namelijk Flikken Rotterdam, was ik meteen enthousiast. Nog voor ik wist wanneer de serie precies uitgezonden zou worden, heb ik deze pagina opgericht. Via de medewerkers achter de schermen heb ik een fotoserie gekregen van de ‘making off’. Op de pagina publiceer ik alles wat te maken heeft met de serie, foto’s, video’s en artikelen. Bijna 300 mensen hebben de pagina geliked en zien dus de berichten. Ik hoop dat de serie zich verder ontwikkelt en dat er nog meer seizoenen komen, dan zal ik de fanpagina verzien van leuke berichten over Flikken Rotterdam.”