Jaarlijks besteden hogescholen tonnen of zelfs miljoenen aan het organiseren van een studiekeuzecheck, die studenten moet helpen te beslissen of de gekozen studie echt bij hen past. Maar het gewenste effect, minder uitval, blijft uit.

Door: Olaf Knook en Marel van Andel

Nog steeds valt jaarlijks bijna een op de drie eerstejaarsstudenten op het hbo af met als grootste reden: een verkeerde studiekeuze. Ondanks dat ongeveer zes jaar geleden al een wet werd ingevoerd om de uitval te verminderen.

Tekst gaat verder na infographic.

De ‘Wet Kwaliteit in verscheidenheid hoger onderwijs’ zorgde ervoor dat alle aanstaande studenten recht kregen op een studiekeuzecheck. Ook werd de  inschrijfdatum vervroegd van 1 september naar 1 mei. Bij de check krijgen studenten een laatste mogelijkheid om erachter te komen of de studie bij hen past.

Tekst gaat verder na infographic

Extra kosten

De hogescholen, die sindsdien verplicht zijn om een studiekeuzeactiviteit te organiseren, kregen hier geen extra financiering voor, laat Vereniging Hogescholen weten. Hogescholen worden door de overheid gefinancierd via een lumpsumfinanciering, wat inhoudt dat ze een bedrag krijgen per ingeschreven student. Dit bedrag is niet gewijzigd naar aanleiding van de nieuwe wet. Dat betekent dat scholen dus extra kosten maken, of dat ze het geld ergens anders vandaan moeten halen.

Het is lastig te achterhalen hoeveel geld hogescholen precies kwijt zijn aan de studiekeuzecheck. Dit komt doordat de check bijvoorbeeld per locatie of studie veel kan verschillen. Of doordat de studiekeuzecheck in een grotere kostenpost is opgenomen. Wel laat Fontys weten in 2019 in totaal 11959 studiekeuzecheckgesprekken gehouden te hebben, die meestal een half uur of uur duren. 

Er vanuit gaande dat inclusief voorbereiding en het achteraf doorgeven van het advies het gesprek ongeveer een uur duurt, en een hbo-docent ongeveer 50 euro per uur verdient, kost enkel het voeren van gesprekken al bijna zes ton. Daarnaast moet de dag zelf nog geregeld worden, moeten de leerlingen uitgenodigd en ingedeeld worden en zit er tijd in het bedenken van hoe de dag eruit ziet.

Van andere hogescholen is bekend hoeveel ze een aantal jaar geleden uitgaven. Avans gaf in 2016 1,2 miljoen euro uit aan het proces van matching en intake. En de Hogeschool Rotterdam trok in het studiejaar 2014-2015, het jaar van de invoering, 2,5 miljoen euro uit voor de studiekeuzecheck. Ondanks al deze investeringen blijkt de check in het algemeen niet te werken.

Nauwelijks effect 

Jules Warps, onderzoeker bij ResearchNed, deed in opdracht van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap onderzoek naar de studiekeuzecheck. Met als een van de resultaten: de studiekeuzecheck heeft wel een positieve invloed bij het wetenschappelijk onderwijs, maar bij hbo is er nauwelijks effect.

De adviezen die studenten krijgen hangen samen met succes, maar het heeft geen impact op de studenten. “Studenten met een positief advies vinden het advies terecht en nuttig. Maar studenten met een negatief advies vinden het niet terecht, niet nuttig, en ondernemen geen actie naar aanleiding van het negatieve advies.”

Bij geen deelname aan de studiekeuzecheck valt 31 procent af in het eerste jaar, bij wel een deelname nog steeds 28 procent, blijkt uit het Onderzoek Studiekeuzecheck van ResearchNed. Dat is een afname van 3 procentpunt, wat niet significant is. In het hbo blijkt het verschil in uitval dus verklaard te worden door achtergrondkenmerken van de deelnemers, zoals leeftijd en geslacht.

Bij de universiteiten is wel sprake van een effect. Daarbij daalde de uitval van 30 procent naar 25 procent. “Vooral een realistische werkervaring, inclusief huiswerk en toets, verplichte deelname en geen persoonlijke gesprekken blijkt goed te werken”, zegt onderzoeker Jules Warps.

Op het mbo is het ook verplicht om een studiekeuzeadvies aan te bieden. “Bij het Koning Willem I College kunnen alle aankomend studenten via onze website een studiekeuze-advies aanvragen. Een studieadviseur helpt ze dan, afhankelijk van de vraag”, zegt Stephanie Kuijper, directeur Studenten Succes Centrum bij Koning Willem I College.

Verschillende soorten checks

Maar hoe organiseren de hogescholen hun studiekeuzecheck? Dat kan op verschillende manieren. Een aantal, vooral kunstacademies, houdt een zwaardere selectie met een bindend advies. Maar andere opleidingen houden vaak een dag of test om te kijken hoe goed de opleiding bij je past met een advies waar je niet verplicht bent naar te luisteren. Meestal gaan de studenten die zich willen inschrijven dan in gesprek met een docent, ze beantwoorden vragen over zichzelf en maken een toets.

Tekst gaat verder na infographic.

Mirthe Wensveen deed afgelopen voorjaar een studiekeuzecheck. Ze was van plan om commerciële economie te studeren, maar is toen toch gaan twijfelen. Wel deed ze eerst al een studiekeuzecheck waarbij ze het advies kreeg dat ze wel geschikt was voor de opleiding, maar nog wel aan wat dingen zou moeten werken. De studie leek haar toch niet leuk, waarna ze zich aanmeldde voor social work. 

Bij deze studie kreeg ze hetzelfde advies, waarna ze afgelopen september aan de opleiding begon. Toch realiseerde Mirthe zich toen dat de studie niet helemaal iets voor haar was. “Ik werd daar opgeleid tot agoog, maar ik vond het vak agogiek gewoon saai, terwijl ik psychologie wel heel interessant vond. Ik wist van tevoren niet goed wat de studie inhield. Er is mij tijdens de studiekeuzecheck meer verteld wat je met de studie kan dan over hoe de vakken gegeven worden. Ik heb ook niet het idee dat ik veel gehad heb aan de vragenlijst die ik in moest vullen. Veel vragen die daarin voorkwamen hadden niks te maken met de studie, dat vond ik wel apart.” 

Ook Kevin van de Pol (24) weet hoe het is om af te vallen in het eerste jaar. Hij heeft al drie opleidingen achter de rug heeft. ,,Ik voelde me op een gegeven moment een ouwe lul. Bij mijn laatste opleiding was iedereen 18 of 19 jaar en ik was al 23.” Hij heeft twee keer een studiekeuzecheck moeten doen, aan Fontys en InHolland, alleen aan de Hogeschool van Amsterdam hoefde dat niet.

In Tilburg kreeg hij het studieadvies C, geen binding met de opleiding. Maar dat hield hem niet tegen om toch te beginnen op de opleiding. ,,Ik zag het nut niet in de studiekeuzecheck en kreeg geen goed beeld van de opleiding, dus begon ik er maar aan. Ik weet niet of de studiekeuzecheck veel beter kan, maar degene die ik deed waren meer gericht op of je opleiding aankan en niet of je het leuk vindt.”

Studenten die niet tevreden zijn met de manier waarop de studiekeuzecheck verlopen is, kunnen daarvan een melding maken bij het Meldpunt Studiekeuzecheck van de Landelijke Studenten Vakbond (LSVB). “We krijgen vaak te horen dat het eerste jaar anders is dan ze dachten. De verwachtingen die een student vooraf heeft van een opleiding moet kloppen met de realiteit”, zegt Noor Jaarsma, beleidsmedewerker bij LSVB.

Gewoon proberen

In totaal zijn er 1.168 HBO Bachelor opleidingen waar studenten uit kunnen kiezen in Nederland. “Dat het fout gaat ligt zowel aan gebrekkige voorlichting als aan de keuzes van een student. Er zijn heel veel verschillende studies en je weet nooit van te voren hoe het gaat zijn. Ook al heb je een open dag en een matching gedaan”, zegt Jaarsma. 

Ook hoogleraar onderwijs- en ontwikkelingspsychologie Michiel Westenberg zegt dat je er het beste achter komt of iets bij je past als je het gewoon probeert. “Ik zeg altijd, the proof is in the eating. Het is net als bij partnerkeus, het is heel lastig om je bij je eerste keuze vast te leggen. Vanuit menselijk perspectief is uitvallen in het eerste jaar beter dan door blijven studeren voor iets wat je niet ligt. Maar organisatorisch is uitval natuurlijk niet wenselijk.”

Martha van Delden, studiekeuzebegeleider bij StudieKeuzeAcademie, denkt dat een studiekeuzecheck wel een goede manier kan zijn om studenten toch iets van een drempel te geven. Zelf geeft ze workshops waarbij geen tests gedaan worden, maar een spel wordt gespeeld. “Daarbij gaan we op zoek naar de oerdrijfveren. We zijn dan een hele dag bezig met wat voor persoon iemand is en welke droombaan daar dan bij past.”

Er komen vooral studenten langs die door de bomen het bos niet meer zien, of die erg twijfelen tussen twee studies. “Vaak worden ze niet wijzer van alle vragenlijsten en tests die ze kunnen invullen.  De studiekeuzecheck is denk ik wel een goede drempel voor inschrijving. Je moet vragen beantwoorden en op gesprek gaan, dus dat laat je er wel even over denken.”

Het effect op uitval blijft tot nu toe uit, maar er zijn veranderingen gaande. Sinds dit jaar heeft Fontys de studiekeuzecheck aangepast. “We konden nu na vier jaar de studiekeuzecheck evalueren en we kwamen daarbij tot de conclusie dat de doelen die we gesteld hadden niet gehaald werden”, zegt studiekeuzeadviseur van Fontys Suzanne van Gorp.

“Daarom hebben we voor de nieuwe studenten van volgend jaar een nieuw soort check. Er wordt vooral gekeken naar wat de leerling al gedaan heeft aan oriëntatie, zoals meeloopdagen of proefstudeerdagen, in plaats van dat er heel erg gekeken wordt naar de verwachtingen.”

Ook Jules Warps ziet veranderingen. “Ik heb het idee dat er steeds serieuzer gekeken wordt naar de studiekeuzecheck. Vooral een realistische ervaring vergroot studiesucces. Mijn advies voor de toekomst is dan ook om de persoonlijke gesprekken en adviezen los te laten en steeds meer toe te leggen op een realistisch beeld van de opleiding.”