Door Ciske van Pinxteren en Robbert Temmen

Verspreid door Tilburg liggen struikelstenen in het trottoir van de vroegere woonhuizen van Joden die tijdens de Tweede Wereldoorlog door de nazi’s verdreven, gedeporteerd, vermoord of tot zelfmoord gedreven zijn. De eerste struikelstenen in Tilburg zijn in 2010 gelegd voor de familie Van Dam in de Dapperstraat. Maar tot in hoeverre zitten Tilburgers te wachten op de komst van nieuwe struikelstenen voor hun deur?

Struikelstenen (Duits: Stolpersteine) zijn persoonlijke gedenkstenen van 10 x 10 centimeter die worden gelegd voor iedereen overleden is tijdens de oorlog. Deze stenen worden in de eerste plaats gelegd voor slachtoffers van vervolgingen door de nazi’s: Joden, Jehova’s getuigen, mensen met een verstandelijke of lichamelijke beperking, homoseksuelen en zigeuners.

Op het betonblok, van ongeveer twee kilogram, zijn in een messing plaatje, de naam, geboortedatum, de datum van de deportatie en plaats en datum van overlijden gestanst. Dit is een kunstproject van de Duitse kunstenaar Gunter Demnig. Zijn doel was om met dit kunstproject families weer bij elkaar terug te brengen. Afhankelijk legde Demnig deze stenen illegaal, zonder dat iemand daarvan afwist. Dit deed hij voor het eerst op 4 januari 1995 in Keulen. Doordat het project inmiddels is uitgegroeid tot een door heel Europa verspreid monument krijgt Demnig hulp bij het maken van de struikelstenen. Sinds 2006 worden de stenen met de handgemaakt door de Berlijnse beeldhouwer Michael Friedrichs-Friedlaender. In totaal liggen er in 2019, verspreid over 24 landen, ruim 70.000 struikelstenen.

Struikelen in gedachten

Als je de naam struikelsteen hoort, dan denk je al gauw aan een steen die uitsteekt en waarover mensen letterlijk struikelen. Dat zou volgens Prof. dr. Arnoud-Jan Bijsterveld een beetje link zijn. “De stenen zijn heel klein en je moet eigenlijk door je knieën en je hoofd buigen om te kunnen lezen wat erop staat. Je buigt op deze manier als het ware voor het slachtoffer. Dat heeft Demnig heel bewust bedacht. Het struikelen is dus niet letterlijk struikelen, maar het idee is dat je even struikelt in je gedachten.”

Waar liggen de struikelstenen in Tilburg?

Met behulp van deze kaart krijg je extra informatie over de struikelstenen in Tilburg. Daarnaast zit er bij bijna elke struikelsteen een audiofragment van de stadswandeling van gids Kees Vissers. Deze gids, geboren en getogen Tilburger, vertelt de tragische verhalen van de Joodse slachtoffers.

Stichting Synagoge Tilburg positief gestemd

Tilburg had voor de oorlog een kleine Joodse gemeenschap. In de Willem II-straat staat sinds 1874 een synagoge voor deze gemeenschap. Rond 1930 bestond de gemeenschap uit ongeveer 150 Joden. Toen Hitler aan de macht kwam in 1933, heeft de Joodse gemeenschap heel snel een soort vluchtelingenorganisatie opgezet. Daardoor konden zij tijdens oorlog veel vluchtelingen opgevangen. De synagoge werd in 1940 gesloten en werd tijdens de oorlog gebruikt als pakhuis. Uit de gegevens van het Stadsmuseum Tilburg blijkt dat de op 1 januari 1942 in Tilburg woonachtige Joodse gemeenschap gegroeid was tot ongeveer 370 personen. Volgens Bijsterveld is dat bijzonder. “Nederland lag midden in de crisis en was absoluut niet gastvrij. De vluchtelingen mochten eigenlijk ook niet in Tilburg blijven. Alleen de mensen die in staat waren om hun eigen onderhoud te voorzien mochten blijven.” Ongeveer de helft van de Joodse inwoners van Tilburg overleefde de oorlog niet: minstens 178 van hen zijn omgebracht of gestorven. Deze slachtoffers hebben allemaal recht op een steen. Na een opknapbeurt in 1948 deed de synagoge tot 1976 nog sporadisch dienst voor de gedecimeerde, almaar slinkende joodse gemeenschap. Daarna viel het doek en nam de gemeente het gebouw over voor de uitvoering van culturele activiteiten. Sinds het midden van de jaren negentig van de vorige eeuw is het gebouw in eigendom van de Stichting Synagoge Tilburg. Deze heeft het gerestaureerd waarna de synagoge zijn functie heeft herkregen.

De voorzitter van de Stichting Synagoge Tilburg is Joost Groeneveld. Namens de Stichting Synagoge Tilburg vertelt Groeneveld dat ze blij zijn met de struikelstenen in Tilburg. “We zijn er blij mee. Het heeft zoveel betekenissen. Er worden zowel families op een mooie manier herdacht, maar in zijn totaliteit is dit project ook een mooi geheel. Het is een herinnering aan alle ellende die er geweest is.” Vanuit de stichting probeert er iemand aanwezig te zijn als er nieuwe stenen worden gelegd. “We doen graag mee als stichting want we willen altijd laten zien dat we het van belang vinden dat we de ellende van vroeger niet moeten vergeten.” Groeneveld snapt niet goed dat er Joodse gemeenschappen in Nederland zijn die zelf bezwaar maken tegen de komst van struikelstenen in hun stad. “Dat vind ik apart. Het is eigenlijk te gek dat er een paar mensen zijn die een mooi initiatief zoals dit willen tegenhouden. Dankzij de struikelstenen krijgen slachtoffers hun naam weer terug.”  

Wanneer zijn de struikelstenen in Tilburg geplaatst?
Burgerinitiatief

Een woordvoerster van de Gemeente Tilburg heeft laten dat zij geen rol spelen bij dit project. Het kunstproject van Demnig is in Tilburg een soort burgerinitiatief geworden. Iedere Tilburger kan tegenwoordig een struikelsteen aanvragen voor een oorlogsslachtoffer. Eén steen kost momenteel ongeveer 120 euro. Vanuit de coalitie vertelt D66-raadslid Bas Verberk dat zij blij zijn met de struikelstenen in Tilburg. “De struikelstenen zijn door heel Europa te vinden en een indrukwekkende manier om de gruwelijkheden uit de vorige eeuw te herdenken. Hoe het project wordt gerealiseerd verschilt per stad, soms zelfs per steen. Dat principe heeft wat ons betreft iets moois. Het geeft aan dat het behouden van een gezamenlijk verleden iets is wat de samenleving als geheel betreft.” Vanuit de oppositie vertelt PvdA-raadslid Bea Mieris dat de PvdA-fractie het hartverwarmend vinden dat op deze manier Joodse Tilburgers worden herdacht. “Het is mooi dat de mensen van nu letterlijk stil kunnen staan bij de plaatsen waar Joodse Tilburgers woonden en nooit meer terugkeerden. Daarnaast kunnen mensen stil staan bij de verschrikkelijke gevolgen die het uitsluiten van groepen mensen kan hebben. Wij hopen dan ook dat  mensen van nu hopelijk andere keuzes maken, zodat het uitsluiten van groepen mensen tot het verleden behoort.”  

Historisch besef bijbrengen

Zij vinden wel dat de jeugd hier nog meer bij betrokken mag worden. In Tilburg gebeurd dit al bij de groepen 8 van de Rooms-Katholieke basisschool Christoffel. Deze krijgen jaarlijks een geschiedenisles over de struikelstenen in de stad. Zo ook dit jaar. Op 11 april vertrekken de klassen van Barry Driessen en Sander Eestermans naar de Burgemeester van Meursstraat. Daar liggen struikelstenen voor de familie Spier. “Veel kinderen weten niet wat struikelstenen zijn, terwijl deze gewoon in onze eigen stad liggen. Het is enorm indrukwekkend om een oorlogsmonument van dichtbij te bekijken. Tenslotte vind je zo’n historische besef niet in je geschiedenisboek. Het maakt het onderwerp ook tastbaarder”, vertelt een van de docenten. De leerlingen hebben eerder een gastles gekregen van oud-leraar Hans Wouters over het Jodendom en de Jodenvervolging. “Het is mooi dat Joodse slachtoffers zo herdacht worden en kunnen voortleven. Het levend houden van de verhalen van de slachtoffers en de herinnering aan deze verschrikkelijke gebeurtenissen zijn belangrijk, ook voor de jeugd.” Ook over de familie Spier heeft meneer Wouters tijdens de gastles gepraat. “Nu kunnen de leerlingen zelf zien waar hun verhaal zich heeft afgespeeld.”

Enquête: Wat vinden Tilburgers met voor hun huis een struikelsteen van dit project?

Het struikelstenen project is in Tilburg dus een burgerinitiatief. Dat blijkt ook uit een enquête waarbij gebruik is gemaakt van een vragenlijst, die aan de bewoners van huizen met een struikelsteen voor de deur is voorgelegd. Uit deze enquête blijkt dat 83,33% (33,33% zeer eens en 50% eens) van de respondenten blij is dat er struikelstenen voor hun deur liggen.

Van dit groepje heeft bijna iedereen de steen zelf aangevraagd. Op de stelling ik ben blij dat er struikelstenen voor mijn deur liggen heeft 16,67% van de respondenten ‘neutraal’ geantwoord. De reden hiervoor is dat de struikelsteen pas net voor de deur ligt of dat er vaak groepen mensen voor de deur staan. Alle respondenten zijn het unaniem eens met de volgende stellingen: ik vind dit een goede manier om Tilburgse Joden te herdenken, ik zou geen bezwaar hebben gemaakt als dit kon tegen de komst van de struikelstenen en ik vind het niet moeilijk om iedere dag met de oorlog te worden geconfronteerd.    

Portret: Wie was Bertram?

Bijsterveld was aan het begin van deze eeuw bezig met de verbouwing van zijn huis. Daarvoor had hij de bouwtekeningen uit 1927 nodig en tot zijn verbazing stond daarop de naam M.H. Polak. “Toen wist ik meteen dat dit een Joodse meneer was en wilde ik perse weten wat er hier is gebeurd.” Bijsterveld historicus kwam in contact met de inmiddels overleden Ernst Elzas. Elzas was een van de weinigen die als Jood na de oorlog in Tilburg is blijven wonen. Hij was bevriend met de zoon van de familie Polak. Dat was Bertram.” In de zomer van 2010 vond Bijsterveld via het Digitaal Monument een pagina over Bertram. Ik ben toen bij de Community gegaan en heb de informatie die ik over Bertram wist toegevoegd op zijn pagina.” Binnen een week kreeg Bijsterveld e-mails van de nichten, een halfzus en een neef van Bertram uit Israël en de Verenigde Staten.

Wat hem het meest frappeerde, was dat zij ook niet wisten wat er precies gebeurd was met Bertram. “De families kenden elkaar helemaal niet en ze hadden eigenlijk nooit de kans gehad om de verhalen over Bertram met elkaar te delen. Kennelijk was ik als buitenstaander nodig om de families bij elkaar te brengen en om aan dat draadje te gaan trekken.” Zoals Bijsterveld als historicus heeft geleerd, is hij begonnen met het op een rijtje zetten van de feiten. “Daardoor ontdekte ik steeds meer dat de feiten minder belangrijk werden. Het is goed om te weten wat er precies gebeurd is, maar de kleur in het verhaal en het leven kwamen pas op door de herinneringen van de familieleden. Dat is eigenlijk belangrijker dan precies te weten wat er op welke dag is gebeurd.” Over Bijstervelds zoektocht naar het lot van de familie Polak is de documentaire Hier was Bertram gemaakt en heeft hij zelf het boek House of memories: Uncovering the past of a Dutch Jewish family geschreven. Tien jaar na het begin van zijn zoektocht heeft Bijsterveld, samen met nabestaanden, op 29 april 2011 een struikelsteen gelegd voor zijn huis, ter nagedachtenis aan Bertram Polak.

Struikelstenen onthulling

Op initiatief van Jan Timmermans en Jettie Zwaans werden er op 7 april 2019 nieuwe struikelstenen onthuld in de Waterhoefstraat, de Tuinstraat en op de Gasthuisring. Het plaatsen van struikelstenen gebeurd meestal in een besloten bijeenkomst. Het komt ook weleens voor dat nabestaanden ook aanwezig zijn bij de onthulling van de struikelstenen. Bij de onthulling van de stenen voor de familie Mozes in de Waterhoefstraat, hield Thijs Langermans, de voormalige buurman van de familie, een speech. Langermans vertel dat hij nog maar een kind van twee was, toen de familie werd gedeporteerd. “Zelf weet ik niet veel van de familie Mozes. Alles wat ik weet, heeft mijn moeder verteld. Ze vertelde dat het een normale familie was, die goed muziek kon spelen. Dat was wel bijzonder voor die tijd.”

Toen Langermans twee jaar was, paste de familie Mozes geregeld op hem. Tijdens zijn speech wordt ook gepraat verteld dat de familie in april 1943 terecht kwam in kamp Vught en vervolgens via Westerbork is gedeporteerd naar Sobibor. Een van de dochters heeft de oorlog overleefd, maar heeft toch een steen gekregen. Volgens Langermans laat dit mooi zien dat Gunter Demnig families weer samen terug wil brengen met dit kunstproject. “Zij is onderdeel van de familie en heeft ook op deze plek gewoond.” Na zijn speech wordt het doek van de stenen afgehaald en kan iedereen de stenen bekijken. Tot slot wordt, traditiegetrouw, het Kaddisjgebed (Hebreeuws: קדיש) gezegd. Dit is voor Joden een van de oudste en belangrijkste gebeden.

Hartverwarmend medeleven voor nabestaanden

Gerda Frankenhuis is nabestaande van de Joodse familie Busnac-Frankenhuis. Dit is een gezin dat tijdens de Tweede Wereldoorlog is vermoord in vernietigingskamp Sobibor en Buchenwald. Voor de oorlog was het een variétégezelschap, dat het hele land doorreisde. Variété is een vorm van theater met amusante voordracht, zang en dans, alsook gevarieerde optredens van artiesten zoals onder andere acrobaten, goochelaars, hypnotiseurs en gedachtenlezers. Voor Gerda’s familie liggen sinds vorig jaar in Moergestel, op nog geen kwartier rijden van Tilburg, acht struikelstenen. Toen Gerda een onderzoek deed naar haar familiegeschiedenis, kwam ze erachter dat haar familie niet doorsnee was. “Het blijkt dat mijn familie voor de oorlog een bekende artiesten familie was. Ze hebben voor duizenden mensen opgetreden. Tijdens de oorlog zijn ze in Moergestel gebleven. Dit moest van de Duitsers.” Wat Gerda verbaasde, is dat er na de bevrijding haast niemand meer over de familie sprak. Toch was niet iedereen het gezin vergeten. Initiatiefnemers uit Moergestel wilden in 2018 voor Gerda’s familie struikelstenen plaatsen. “Dat deed me erg goed. Het is echt hartverwarmend dat inwoners van Moergestel dit project hebben omarmd.” Bij de onthulling van de struikelstenen heeft Gerda een speech gehouden, waarin ze vertelt dat een struikelsteen een verdrietige herinnering omzet in medeleven. “Het is hartverwarmend dat slachtoffers, net als mijn familie, hun naam terugkrijgen dankzij dit project. Daar zijn mijn familie en ik dankbaar voor. De zwarte bladzijden van de geschiedenis worden op zo’n symbolische manier herdacht.”

Conclusie

In Tilburg liggen op dit moment 39 struikelstenen verspreid door de stad. Tot op de dag van vandaag kan iedere Tilburger zelf een struikelsteen aanvragen voor een oorlogsslachtoffer en dit gebeurd ook nog steeds. In de toekomst hopen het Erfgoed Tilburg, het Stadsmuseum Tilburg, Arnoud-Jan Bijsterveld, de Joodse gemeenschap, Thijs Langermans, Gerda Frankenhuis, een aantal politieke partijen en de Tilburgers met al een struikelsteen voor hun deur dat er meer struikelstenen in Tilburg komen. En er zullen nog veel meer Tilburgers zijn die dit ook zouden willen. Nog minstens 140 Tilburgers hebben het recht om hun naam weer terug te krijgen en niet vergeten te worden. Zoals Gunter Demnig, de bedenker van dit kunstproject zou zeggen: ‘Een mens is pas vergeten als zijn naam is vergeten.’ Daarom concluderen wij dat veel Tilburgers wel open staan voor de komst van nieuwe struikelstenen in Tilburg.