Is voetballen op kunstgras schadelijk voor de gezondheid? Deze week verwacht het RIVM (Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu) een antwoord op deze vraag te hebben. De overheid gaf het instituut de opdracht om hier onderzoek naar te doen, nadat een uitzending van Zembla voor veel ophef zorgde rondom dit onderwerp.

Begin oktober van dit jaar zond het onderzoeksprogramma Zembla de aflevering ‘Gevaarlijk Spel’ uit. In deze uitzending kwamen deskundigen aan het woord die twijfelen aan de manier waarop wij geïnformeerd zijn over de gezondheidsrisico’s van kunstgrasvelden met rubberkorrels, ook wel SBR-korrels genoemd. Deze korrels bevatten namelijk stoffen die kankerverwekkend zijn.

SBR-korrels

Kunstgras is een goed alternatief voor natuurgras, omdat er vaker op gespeeld kan worden. In Nederland zijn in totaal ongeveer 1800 kunstgras voetbalvelden. Zo’n negentig procent hiervan (1620 velden) bevat de SBR-korrels. De korrels zijn nodig om de bal goed over het veld te laten rollen en stuiteren. Bovendien gaat het veld door de korrels langer mee. Er zijn alternatieven, maar de SBR-korrels zijn de goedkoopste optie.

De korrels bestaan uit fijngemalen rubber, rubbergranulaat genoemd. Dit wordt gemaakt van versnipperde autobanden, dat volgens een Europese richtlijn hergebruikt moet worden. In dit proces komen onder andere PAK’s vrij, polycyclische aromatische koolwaterstoffen. Deze en andere stoffen die in de korrels zitten (zink, lood en benzeen) zijn bewezen kankerverwekkend. Het is alleen de vraag of de mate waarin voetballers aan de stoffen worden blootgesteld, ook daadwerkelijk schadelijk is.

Eerder onderzoek

Al in 2006 deed onderzoeksbureau INTRON onderzoek naar de gezondheidsrisico’s van kunstgras. Dit gebeurde in opdracht van verschillende betrokken partijen, waaronder de KNVB, de bandenbrancheorganisatie VACO en kunstgrasproducent TenCate. De conclusie van dit onderzoek was dat er geen duidelijke aanwijzingen waren dat voetballen op kunstgras de kans op kanker vergrootte. Toch bestonden er – ook toen al – twijfels over de betrouwbaarheid ervan.

“Er zijn nog veel onduidelijkheden als het gaat om hoelang mensen worden blootgesteld, waaraan precies en wat de gevolgen kunnen zijn”, stelt Andrew Watterson, hoogleraar volksgezondheid aan de Schotse University of Stirling, in de uitzending van Zembla. Hij suggereert dat er in het onderzoek vooral is geprobeerd om de problemen uit te sluiten, in plaats van ernaar te zoeken.

Onderdeel van het INTRON-onderzoek was een studie van onderzoeksbureau Industox. Hierbij werd bij zeven sporters voetballers de urine gecontroleerd, voor en na contact met SBR-korrels. Er zijn veel vraagtekens gezet bij deze manier van onderzoeken, onder andere door Martijn Berger, hoogleraar methodologie en statistiek. Onder andere het feit dat er slechts een kleine groep aan het onderzoek heeft deelgenomen, die bovendien alleen uit volwassen mannen bestond (vrouwen en kinderen voetballen ook op kunstgras), zorgt er volgens hem voor dat er uit het onderzoek geen conclusies te trekken zijn, zo laat hij in Zembla weten.

Ondanks dat er veel aan getwijfeld wordt, zijn beslissingen met betrekking tot het aanleggen van en het spelen op kunstgrasvelden sinds 2006 gebaseerd op dit onderzoek. Opmerkelijk is dat ook het RIVM, dat in de begeleidingscommissie van het onderzoek zat, de manier van onderzoeken in twijfel trok. Toch onderschrijft het instituut de conclusie, omdat zij van mening is dat er geen duidelijke aanwijzingen zijn dat het sporten op rubbergranulaat gezondheidsrisico’s met zich meebrengt.

Bandenbranche

De twijfels over de betrouwbaarheid van het onderzoek waren bij meer partijen bekend. Zo ook bij de gemeente Zwijndrecht, zegt Ad van de Luijtgaarden, fieldmanager van de gemeente. “Er zijn altijd partijen geweest die twijfelden aan de veiligheid van voetballen op kunstgras. Maar deze twijfels werden altijd weerlegt door de bandenbrancheorganisatie VACO.”

Ook de bandenbranche liet onderzoek doen naar aanleiding van de Zembla-uitzending. De conclusie was dat de velden veilig zijn, maar op dit onderzoek was veel kritiek. Daarbij is het juist de bandenbranche die financiële schade en imagoschade op zouden lopen als blijkt dat de korrels wel schadelijk zijn. De VACO wilde niet reageren.

Duur grapje

De ophef die de Zembla-uitzending veroorzaakte, zette veel partijen voor een dilemma. Moeten de spelers nog wel op rubbergranulaat blijven spelen? Moeten de kunstgrasvelden vervangen worden? En moet hiervoor eigenlijk wel het RIVM-onderzoek afgewacht worden? Vooral de gemeenten staan voor een keuze, omdat zij vaak eigenaar zijn van de velden. De gemeente Utrecht kiest ervoor om geduldig het RIVM-onderzoek af te wachten, terwijl de gemeente Westland al heeft laten weten alle vijf velden met SBR-korrels zo snel mogelijk te vervangen.

Van de Luijtgaarden legt uit dat het vooral een financiële afweging is. “De kosten van het vervangen van alle rubberkorrels komen uit op ongeveer € 160.000 euro per veld”, rekent hij voor. In zijn gemeente gaat het slechts om één veld, op het complex van Z.V.V. Pelikaan. “Dit veld heeft er al vijf seizoenen opzitten; je ziet slijtageplekken zitten. Het is überhaupt de vraag of de nieuwe korrels er nog in kunnen, en dus is het in dit geval financieel aantrekkelijker om de gehele mat te vervangen.”

Als deze week uit het RIVM-onderzoek blijkt dat voetballen op SBR-velden daadwerkelijk schadelijk is voor de gezondheid, zullen alle velden in Nederland vervangen moeten worden. “Met 160 000 euro per veld kost dit in totaal ongeveer zo’n 255 miljoen euro”, beweert Van de Luijtgaarden. Een behoorlijk duur grapje dus.

Alternatieven

De voornaamste reden om voor kunstgras te kiezen, is omdat er langer en vaker op gespeeld kan worden. Vroeger was het ook financieel aantrekkelijker, maar dat is volgens Van de Luijtgaarden niet meer zo. “Kunstgras is in aanleg sowieso duurder. Vroeger was het in onderhoud wel goedkoper dan natuurgras, maar dat is ook niet meer zo. Zo moeten de korrels al een paar keer per jaar aangevuld worden, omdat deze tijdens wedstrijden vooral naar de zijkanten van het veld springen.”

Maar ook als er voor kunstgras gekozen wordt, zijn er nog alternatieven die geen gezondheidsrisico’s met zich meebrengen. Daarom besloot Jelle Kies samen met zijn vader om het bedrijf Kieskurk op te richten. Zij willen van de discussie profiteren door kurk te verkopen als alternatief voor de SBR-korrels. “Onze missie is om alle kunstgras voetbalvelden in Nederland te voorzien van het prachtige natuurproduct kurk. Op deze manier kan heel sportend Nederland bewegen zonder gezondheidsrisico”, zo valt te lezen op de site.

“Uit tests is gebleken dat SBR en kurk even goed zijn, maar door het gezondheidsrisico blijkt kurk nu dus de beste oplossing”, aldus Kies. “Veel gemeenten zullen stoppen met SBR bestellen omdat je niet weet wat er in die rubberkorrels zit. De enige reden dat SBR veel werd besteld was omdat kruk een stuk prijziger is.” Precieze kosten kan Kies niet noemen. “Dat heeft te maken met dichtheid en grootte, en ligt ook aan het veld. Bij langer kunstgras moet er ook meer kurk in.”

Of het vervangen van rubber door kurk snel zal gebeuren, zal vooral afhangen van de uitkomst van het RIVM-onderzoek. “Als dat aangeeft dat SBR inderdaad slecht voor de gezondheid is, zullen alle velden moeten worden vervangen. Dan zal het in een rap tempo gaan.” Maar zelfs dan zal het nog steeds een grote klus worden. “Als ze dat op een hoog tempo doen, zijn ze daar al vier of vijf jaar mee bezig”, vertelt Kies.