In de week voor kerst krijgt heel Nederland een kaart in de brievenbus. Een gratis kerstkaart, gesponsord door het Ouderenfonds, om naar een eenzame senior te sturen. Eenzaamheid onder ouderen krijgt elk jaar steeds meer aandacht. Maar hoe zit het met de eenzaamheid onder jongeren?

Door Merel Knoth

Uit onderzoek door EenVandaag in 2014 blijkt dat 1 op de 3 jongeren eenzaam is. 11 procent daarvan is zelfs sterk eenzaam. En dat heeft voor driekwart van de sterk eenzame jongeren veel invloed op het leven. Dit zijn de landelijke cijfers, maar per gemeente zit er ook veel verschil in percentage rondom eenzaamheid. Uit onderzoek van de GGD (2012) blijkt dat 47,7 procent van de gemeente Sluis (Zeeland) eenzaam is, tegenover 34,3 procent in de gemeente Veere (Zeeland). Uit onderzoek door GGD Haaglanden blijkt dat 5 van de 10 Haagse jongeren zich matig tot zeer ernstig eenzaam voelt. In Haagse achterstandswijken is dat aantal nog hoger, daar is 60 procent van de jongeren eenzaam. Dat aantal is dus veel hoger dan het landelijk gemiddelde.

Wat is eenzaamheid?

Eenzaamheid is dus iets wat in Nederland veel voorkomt, maar wat is het eigenlijk? Eenzaamheid bestaat uit twee categorieën; het eenzaam zijn in sociale contacten en eenzaam zijn door het ontbreken van een goede band met iemand. Eenzaamheid in sociale contacten betekent dat iemand minder contacten hebt dan men zou willen, misschien zelfs geen enkele. En dat ervaart diegene als vervelend. In het tweede geval kan iemand een heleboel contacten hebben, maar ontbreekt de kwaliteit daarvan. Prof. Dr. Van Tilburg doet al jaren onderzoek doet naar eenzaamheid, hij legt het volgende uit: “eenzaamheid is een ervaring en een subjectief gevoel. Het komt voort uit een tekort, en dat tekort ervaart iemand zelf.” Dat verklaart dat mensen met weinig vrienden zich niet eenzaam hoeven te voelen, omdat ze het zelf niet ervaren als een tekort. Als de kwaliteit van die vriendschappen als goed wordt ervaren, zal diegene niet eenzaam zijn.

Eenzaamheid onder jongeren

In de categorie jongeren (12-18 jaar) is de aard van eenzaamheid anders dan in de latere leeftijdscategorieën. In verhouding tot de andere groepen is daarin het voornaamste dat jongeren vrijwel geen verlieservaring meemaken. Ze hebben geen partner die komt te overlijden, en de meeste jongeren worden niet invalide waardoor ze moeilijk contacten kunnen onderhouden.

Van Tilburg legt uit welke drie aspecten zorgen voor eenzaamheid onder jongeren:

  1. Jongeren worden buitengesloten. Als ze gepest worden bijvoorbeeld. Daar kan iemand veel schade mee oplopen en onzeker van worden.
  2. Daarnaast kunnen jongeren in de knoop zitten met zichzelf. Deze leeftijdsgroep is aan het puberen en op zoek naar een eigen identiteit. Ook daar komt onzekerheid bij kijken.
  3. En als laatste kan een jongere sociale vaardigheden missen. Hij/zij heeft moeite om contacten te onderhouden, of een gesprek aan te gaan. De kennissenkring kan dan erg klein zijn.”

Hebben jongeren kans om chronisch eenzaam te worden? Van Tilburg ziet die kans erg klein in. “Na deze leeftijdsfase gaat men doorstuderen, dus naar een nieuwe school. Dat is een kans om andere contacten op te doen. Ook kan het zijn dat de adolescent aansluiting miste op zijn vorige school, dat kan op een nieuwe school heel anders zijn.”

Social media is geen boosdoener

Social media is een omstreden onderwerp met betrekking tot jongeren en eenzaamheid. Vaak wordt er gezegd: ‘je kan wel duizend facebookvrienden hebben, maar dat zijn toch geen echte vrienden.’ Prof. Dr. van Tilburg ziet dit toch anders. “Voordat social media bestonden, moest je op de gok bij iemand aanbellen. Als iemand niet thuis was, had je dus ook geen contact. Het ging toen veel spontaner, als je schooldag voorbij was ging je met z’n allen ergens naartoe. Maar soms zag je mensen een halfjaar niet. Sinds de komst van social media is dat veel anders. Je ziet dat mensen die buiten social media sociaal zijn, dat ook binnen sociale media zijn. Door social media kun je ook tussendoor contact hebben met anderen. Je bent dus veel meer op de hoogte van anderen.”

Aanpak eenzaamheid door jongeren

Als social media geen boosdoener is, wat is het dan wel? Misschien wel een hulpmiddel. Eenzame jongeren zoeken namelijk contact via social media. Ze delen hun verhalen op fora en op Facebook. Er bestaan meer dan 20 (besloten) groepen voor eenzame mensen. Één van die groepen heeft 7735 leden waar dagelijks meer leden bijkomen. Nieuwe leden krijgen de ruimte om zich voor te stellen en te praten over hun problemen. Op zulke berichten wordt op verschillende manieren gereageerd. Sommige reacties zijn een zelfde soort ervaring die iemand heeft gehad, of advies om met een bepaald probleem om te gaan. Is het dan allemaal ellende? Dat is binnen deze groep zeker niet het geval. Per dagdeel staat er een praattopic online, waar iedereen kan praten over luchtige onderwerpen. Deze topics zijn erg populair en vaak goed voor meer dan 700 reacties. In het avondtopic komen vaak foto’s van gerechten voorbij, ’s ochtends bespreekt iedereen hoe hij/zij geslapen heeft. Ruzies of onenigheden komen niet voor, de beheerders van de groep hebben een flink aantal regels gesteld om het vredig te houden. Ook hechten de beheerders veel belang bij de privacy van deze “kwetsbare groep mensen”. Om die privacy te waarborgen zijn de naam van de groep, de beheerders en de leden niet in dit artikel geplaatst.

Lokale aanpak van eenzaamheid

Jongeren zoeken dus vooral hulp door contact te leggen met ervaringsdeskundigen en leeftijdgenoten. Een bezoek aan de psycholoog of gedragstherapeut is niet gebruikelijk voor deze doelgroep. Maar er zijn meerdere partijen die proberen eenzaamheid te reduceren. Coalitie Erbij is een samenwerking tussen zorg- en welzijnsorganisaties en strijdt tegen eenzaamheid. Sinds 2014 richt de Coalitie zich op de lokale aanpak tegen eenzaamheid. Op het moment zijn er 20 gemeentes actief bezig met Coalitie Erbij. Amsterdam is een van die gemeentes en dat blijkt hard nodig.

Via een gemeentelijk onderzoek werd namelijk bekend dat binnen de gemeente Amsterdam één op de tien inwoners zich ernstig eenzaam voelt, en een derde van de inwoners matig eenzaam. Om die reden heeft het college van Burgemeesters en Wethouders de aanpak van eenzaamheid een prioriteit in de Nota van Volksgezondheid gemaakt. Dat betekent dat een team van specialisten het probleem nader zullen onderzoeken om tot een specifieke aanpak te komen. Hoe die aanpak eruitziet is nog de vraag, maar de Van Tilburg heeft al wel ideeën. “In Duitsland zijn er een soort van familiehuizen. Dat kun je zien als een serviceflat, met vaste contacten en structuur. Je blijft dezelfde gezichten zien, waardoor het gemakkelijker is contacten te onderhouden. Interventies zoals een straat-BBQ of een koffiemoment om mensen samen te brengen, zijn vaak te licht en te kort. Er ontstaat geen tijd om een vriendschap te kweken. Het is dus van belang om het probleem op de lange termijn op te lossen.”

Op deze kaart zijn alle twintig gemeentes te zien die samenwerken met Coalitie Erbij

Conclusie

Er zijn veel eenzame jongeren in Nederland. Hij/zij kan over eenzaamheid heen groeien door in een nieuwe fase terecht te komen. Het volgen van vervolgonderwijs en de transformatie van puber naar jongvolwassene kan daarbij helpen. Daarnaast kan een jongere eenzaamheid reduceren door vriendschappen te sluiten en te praten op social media. Ook gemeentes zien eenzaamheid als een probleem en zijn bereid het aan te pakken. Maar op de korte termijn kan het niet opgelost worden, er moet veel tijd in geïnvesteerd worden. En dat betekent meer dan een kerstkaart sturen.