Door Eveline Verwater & Pim Kokke

De wereld verkeerde in schok, nadat bekend werd dat de depressieve Germanwings-piloot Andreas Lubitz zijn vliegtuig expres in de Franse Alpen liet neerstorten. Inmiddels, een jaar later, wordt er alles aan gedaan om de kans dat een piloot met zijn psychische problemen wegkomt, te verkleinen.

Net zoals bij gewone kantoorbanen, moet een piloot zich ziekmelden bij een bedrijfsarts. Deze moet hem dan beter krijgen, maar een bedrijfsarts is niet gespecialiseerd in het opsporen van dieper liggende problemen zoals depressie of een verslaving. Het European Aviation Safety Agency (EASA), dat de luchtvaartregelgeving voor aangesloten landen vaststelt, is daarom momenteel bezig met het toevoegen van een psychologisch onderzoek in de jaarlijkse medische keuringen voor piloten.

Dit extra onderzoek moet de kans verkleinen dat piloten met psychologische problemen, zonder dit te vermelden, door de keuringen komen. ,,Momenteel moet een dergelijk probleem tijdens een medische keuring daadwerkelijk vermeld worden. Er wordt nog geen diepgaand onderzoek naar gedaan,” legt luchtvaartpsycholoog Hans Stapel van het Aviation Medical Center uit.

Nadrukkelijk onderzoek
Dat er nadrukkelijker onderzoek naar psychische problemen moet komen, vindt ook de EASA. Vandaar dat de organisatie momenteel aan het werk is om de regels voor medische tests aan te scherpen en deze dit jaar nog in te voeren. ,,Dit jaar zal de nieuwe regelgeving ingaan, waarbij nadrukkelijker zal worden gekeken naar de geestelijke toestand van de piloot,” zegt Stapel.

Toch weet woordvoerder Ilias Maragakis van EASA dat het lastig is om het onderste uit de kan naar boven te halen bij een piloot met psychologische problemen. ,,Behalve bij extreme gevallen, kan een psycholoog alleen zien wat de andere persoon wil dat hij ziet.” Daarnaast vindt het EASA dat ook de nationale autoriteiten de psychologische en communicatieve aspecten van opleidingen van medisch keurders moet versterken.

Gevolgen
Volgens Stapel heeft elk groot ongeluk in de luchtvaart, gevolgen voor hoe dingen geregeld zijn. Of het nu een verandering in het ontwerp van een vliegtuig is, of dat een bepaalde procedure wordt aangepast. ,,Het gevolg van 9/11 is dat de deuren naar de cockpits gesloten blijven. Voorheen was dit niet en kon je door de cockpit naar buiten kijken en de startbaan zien liggen. Germanwings heeft ongetwijfeld ook gevolgen, één daarvan is dat er bij het medisch onderzoek nu een psychologisch component toegevoegd gaat worden.” Volgens hem is het belangrijk dat er wordt gekeken naar het psychologisch welzijn van de desbetreffende piloot.

Airplane

Nederland
Maar niet alleen in Europa wordt gekeken naar hoe piloten beter gemonitord kunnen worden. Ook in Nederland zijn er sprake van plannen om een piloot met psychologische problemen makkelijker eruit te filteren. Zo is de Vereniging voor Nederlandse Verkeersvliegers (VNV) bezig met het opzetten van een stichting waar piloten in beschermde omgeving behandeld kunnen worden. ,,Een piloot die ziek is, maar zich niet ziekmeldt, kun je niet behandelen,” zegt voorzitter Joost van Doesburg van de VNV. ,,Zij moeten niet aan hun lot worden overgelaten. Europa zegt: ‘het is jouw probleem’. Maar in Nederland wordt dit beter geregeld. Daarnaast proberen we zieke piloten niet als potentiële daders te zien, maar als zieken.”

Bij de nog op te zetten stichting kunnen piloten met depressies en verslavingen terecht, waar zij onder begeleiding van een professional een behandeling ondergaan. Naast de piloten zelf, kunnen ook familieleden en/of collega’s een piloot aandragen. Dit omdat de nabije omgeving vaker ziet dat er iets mis is met een piloot.

De stap voor een piloot om zich aan te melden bij de stichting, blijft groot als hij bang is zijn baan kwijt te raken. Maar ook hier heeft de stichting over nagedacht: ,,Als een piloot zich bij de stichting aanmeldt, wordt hij tijdelijk uit het arbeidsproces gehaald. Piloten krijgen de garantie dat ze niet ontslagen worden,” vertelt Van Doesburg. Hierna wordt gekeken naar wat de beste methode is om deze piloot te behandelen: alles wordt op het individu afgestemd. Van Doesburg vindt het vooral belangrijk dat er wordt gekeken naar hoe de kwaliteit van het herstel van de piloot gewaarborgd kan worden, en niet naar hoe een piloot zo snel mogelijk weer aan het werk kan. Dit alles moet volgens hem de meldbereidheid van de piloten vergroten.

Vliegtuigmaatschappijen
De grootste vliegtuigmaatschappij in Nederland, KLM, heeft zo haar eigen KLM Health Services, dat jaarlijkse medische controles bij piloten uitvoert. Helaas wilde KLM niet reageren op het onderzoek naar psychische problemen bij piloten. Daarnaast is ook aan Corendon, TUI en Transavia gevraagd om een reactie, maar hier werd geen medewerking verleend.