Door: Naima El Azzouzi & Nico Bossier

Jongeren die een strafbaar lichtvergrijp plegen worden vaak doorverwezen naar Halt. Zij zorgen voor een passende straf met de hoop dat de jongeren zo vroeg mogelijk stoppen met criminele activiteiten. Een van de onderdelen van de straf is het aanbieden van excuses. Het kind biedt dan zijn excuses aan het slachtoffer en schrijft ook nog een brief. Halt is ervan overtuigd dat de excuses een heel positief effect achterlaten.

In 2010 is de Halt-straf aangepast. Naast de leer- en werkstraf bestaat de straf nu ook uit het betalen van een schadevergoeding en het aanbieden van excuses aan het slachtoffer. Ook worden de ouders meer betrokken bij het strafproces en zijn zij aanwezig bij het excuusgesprek. In het rapport van Beke uit 2006 in opdracht van Halt staat dat jongeren moeite hebben met het maken van excuses. Mila Dobbelstein van Halt vertelt in 2014 aan Metro dat de excuusopdracht het meeste effect heeft. Uit de jaarcijfers blijkt echter geen daling in het totaal aantal Halt-jongeren. Dat blijft de afgelopen jaren nagenoeg gelijk.

Aantal Halt jongeren

2006, het jaar waarin Bureau Halt onder de schop ging

“In 2006 werd er een grootschalig onderzoek gedaan naar de effectiviteit van Bureau Halt en daaruit bleek dat Bureau Halt niet heel effectief was. Uit dit onderzoek bleek in ieder geval dat Halt op dat moment geen verschil maakte of jongeren nu wel of niet naar Halt gingen, ”vertelt Rik Quint, senior beleidsadviseur bij Halt. Na 2006 is er geen nieuw onderzoek geweest naar het functioneren van Halt. “Twee onderdelen van de Halt-straf sprongen wel uit dat onderzoek, namelijk het excuses onderdeel en het betrekken van de ouders bij de Halt-straf. Daarom hebben we excuses aanbieden in de Halt-straf van nu een centrale plek gegeven en is het een vast onderdeel van de formule geworden.”

Maar wat voor invloed heeft excuses aanbieden op kinderen en pubers? Marcella Luiken, kinderpsychologe van beroep, vertelt haar ervaringen met excuses aanbieden. “Bij excuses aanbieden staat het besef van je acties en gevolgen daarvan voorop. Excuses aanbieden is iets dat in het dagelijkse leven, ongeacht de leeftijd van beide partijen, voorkomt en dat juist daarom veel aandacht verdient. Het grote probleem met excuses aanbieden kan wel zijn dat één van de twee het niet oprecht meent. En dat is natuurlijk niet de bedoeling van excuses aanbieden en moet worden voorkomen.”

De invloed van leeftijd op excuses aanbieden

In het dagelijkse leven komt excuses aanbieden op elke leeftijd voor en naarmate het vaker gedaan wordt, zou je er een handigheid in kunnen krijgen. Wel is het belangrijk om te weten hoe excuses aanbieden ervaren wordt bij kinderen en de leeftijd die daar een rol in speelt. “Ik zou het niet exact durven zeggen wat betreft leeftijd, maar je hebt verschillende categorieën. Van je geboorte tot ongeveer zeven jaar oud biedt je je excuses aan omdat het je is aangeleerd door je ouders. Stel, je pakt als klein kind een koekje zonder toestemming van je ouders. Dan zeg je natuurlijk sorry omdat je ouders dat willen en omdat zij jou het aangeleerd hebben. Rond die leeftijd heb je daar nog geen besef van,” vertelt Luiken.

Vermijden van strafblad

Jongeren worden, veelal door de politie, doorverwezen naar Halt voor vergrijpen zoals neppe telefoontjes naar 112, spijbelen, illegaal afsteken van vuurwerk en vandalisme. Halt staat voor Het Alternatief. Hierdoor is het mogelijk dat jongeren die een licht strafbaar feit begaan geen strafblad krijgen. Enkel jongeren die bekennen schuldig te zijn komen in aanmerking voor een Halt-straf. Als ze dit willen moet daarvoor een schriftelijk akkoord worden getekend.

“Daarna krijg je de categorie acht tot twaalf à dertien jaar. Dan kom je in de puber-fase terecht en beginnen je emoties meer te ontwikkelen en te schommelen. Je begint dan meer besef van je daden en acties te krijgen en de mogelijke gevolgen daarvan. Je wordt rond die leeftijd beter geschoold dan de eerste categorie en je beseft gewoon meer en meer naarmate je ouder wordt.
Vervolgens heb je dan nog enkele categorieën, maar eigenlijk stopt dit proces niet. Je ontwikkelt door je leven heen een eigen personaliteit en karakter die een andere invloed hebben op je acties dan een ander persoon met een andere personaliteit bijvoorbeeld.”

Toch effectief?

Dat het aantal niet hard naar beneden gaat wil niet zeggen dat de Halt-aanpak geen effect heeft. Uit een onderzoek van Top Institute for Evidence Based Education Research (TIER) uit 2014 aan de Universiteit van Maastricht is gebleken dat de Halt-straf de kans op het vroegtijdig stoppen met school verlaagt met 32,6%. In dit onderzoek zijn 944 jongeren ondervraagd waarvan de helft een Halt-straf heeft ondergaan en de andere niet. Daaruit is gebleken dat van de groep die niet werd gestraft  achttien op de honderd vroegtijdig de schoolbanken verliet. Bij de groep die wel werd gestraft ging het om twaalf op de honderd jongeren. Halt kan dus van invloed zijn op de toekomstige carrière van een kind.

In de procesevaluatie uit mei 2013 van het ministerie van Veiligheid en Justitie (V&J) over de vernieuwde haltafdoening staat dat niet alle Halt-jongeren daadwerkelijk hun excuses aanbieden. Vrijwel alle straffen worden succesvol afgerond, 94%. Zij die niet doorgaan met het traject worden terugverwezen naar het Openbaar Ministerie (OM). Het OM start dan een strafrechtelijk proces.

“Het komt zeker voor dat sommige jongeren geen excuus willen aanbieden aan de andere partij. Maar in dat geval hebben ze een probleem, want excuus aanbieden is een vast onderdeel van de Halt-straf en moet worden doorlopen. Zo niet, dan is het voor ons einde verhaal als Halt en sturen wij de zaak door naar het Openbaar Ministerie,” aldus Quint. “Alleen wanneer een jongen dat echt niet wilt, gaan we natuurlijk wel in gesprek met beide partijen om te achterhalen waarom de dader het niet wilt doen.”

Het ligt soms ingewikkelder dan het lijkt bij het weigeren van excuses aanbieden. “Voornamelijk bij vechtpartijen zien we het wel eens langskomen. Dan zegt de ene jongen dat hij begonnen is en vice versa. De waarheid ligt dan in het midden en gaan we aan tafel met beide partijen om de waarheid te achterhalen. Soms hebben beiden schuld en daarvoor hebben we een variant op het excuusgesprek, namelijk het herstelgesprek zoals wij dat noemen. Een herstelgesprek is eigenlijk geen onderdeel van de Halt-straf, maar is een middel dat wel eens toegepast kan worden in gevallen zoals deze.”

Toneelspelen of misschien toch oprecht?

Bij excuses aanbieden komt overigens nog een ander aspect de hoek om kijken en dat is namelijk de sociale vaardigheid van een persoon. De een gaat wat makkelijker met mensen om dan de ander en heeft daarmee een stapje voor. Maar zo’n sociale vaardigheid hoeft niet altijd gunstig uit te pakken, want excuses aanbieden kan ook een toneelstuk zijn wat iemand opvoert. Of iemand ziet het als een verplichting en denkt achteraf: “Ach, ik doe het nu snel en daarna is het voorbij”. Dit zijn opties waarbij Halt rekening mee moet houden. Iedereen kan toch net doen alsof zijn neus bloedt?

We merken tijdens dit proces vaak wel of iemand oprecht zijn excuses aanbiedt of niet. De toneelspelers pikken we er vaak uit.Quint

Oprecht of toneelspel

“Bij de Halt-straf is er veel contact tussen de Halt-medewerker en de dader en zijn of haar desbetreffende ouders. We starten de procedure door contact op te nemen met de ouders en de dader. Dan is er natuurlijk een uitvoerig gesprek over wat de straf inhoudt en dergelijke, maar daarnaast gaan wij bij het excuses aanbieden uitvoerig aan de slag met de dader. De dader schrijft een brief waarin zijn of haar excuses staat aan het slachtoffer en er wordt een mondeling excuus gedaan,” legt Quint uit.

In dit mondelinge excuus oefent de Halt-medewerker samen met de dader het aanbieden van excuses. Denk hierbij bijvoorbeeld aan een rollenspel. De Halt-medewerker speelt het slachtoffer en de dader moet oefenen op de begeleider. We merken tijdens dit proces vaak wel of iemand oprecht zijn excuses aanbiedt of niet. De toneelspelers pikken we er vaak uit. En wanneer we dat merken, komt zo’n persoon niet in aanmerking voor de Halt-straf in principe. Maar het is en blijft gokken natuurlijk of iemand het oprecht meent,” aldus Quint.

Op de goede weg

In het rapport wordt ook specifiek vermeld dat er ruimte is voor verbetering rond de uitvoering van het excusesonderdeel. Er worden ook mogelijke  afspraken genoemd met Halt. Zo zegt voormalig minister Fred Teeven in de evaluatie dat mondelingen excuses vaker kunnen worden ingezet voor gevallen die daarvoor in aanmerking komen. Halt is goed op weg, maar er is altijd plek voor verbetering.

“Ik denk dat Halt wel degelijk op de juiste weg is, maar dat ze het desondanks toch verkeerd doen. Wat er ontbreekt in mijn ogen, is jongeren echt bewust laten worden van hun daden en de gevolgen daarvan. Excuses aanbieden moet nu worden gedaan door de daders, maar het hele proces van bewustwording is niet aanwezig. De Halt-medewerker bereidt het excuses wel voor met de dader en moet er geoefend worden, maar dat lijkt mij niet voldoende. Wat ik adviseer voor Halt, is dat er bijvoorbeeld workshops worden gehouden over excuses aanbieden. Wat houdt het in? Hoe doe ik het op de juiste manier? Dit zijn slechts enkele vragen die in zo’n workshop voorbij zouden kunnen komen. Op dat punt zou Halt nog meer hun best kunnen doen.”