Onderzoek

Kun je collecteren voor een niet-bestaand goed doel?

Jun 26, 2017 Willem Kniknie

De crisis is inmiddels achter de rug en de Nederlandse consument is meer gaan uitgeven, ook het vertrouwen in goede doelen is de laatste jaren gegroeid en gemiddeld schenken Nederlandse huishoudens meer geld aan goede doelen, aldus het CBS. Wordt er van deze groeiende welvaart ook misbruik gemaakt? Nep-collectanten die zich voordoen als echte collectant en op die manier geld stelen en in eigen zak steken. Wij namen de proef op de som. Kun je collecteren voor een niet-bestaand goed doel?

Om een goed doel te worden, zijn er een aantal zaken waar beginnende stichtingen aan moeten voldoen voor ze zich een goed doel mogen noemen. Zo moeten ze langs gaan bij de notaris met het nodige papierwerk, moet er een naam bedacht worden waar het woord ‘stichting’ inzit, waar het zich gaat vestigen en nog een hele hoop andere zaken die bijvoorbeeld te maken hebben met belastingen. Verder moet een stichting ingeschreven staan bij de Kamer Van Koophandel (KVK).

CBF-keurmerk
Natuurlijk gaan neppers zich niet houden aan dit papierwerk. Die gaan simpelweg langs de deuren en trekken zich niets aan van deze zaken.

Om ervoor te zorgen dat goede doelen kunnen aantonen dat zij wel al hun zaakjes op orde hebben, kunnen zij aanspraak maken op een CBF-keurmerk. Dit is een keurmerk dat uitgegeven wordt door het ‘Centraal Bureau Fondsenwerving’. Dat gebeurt al sinds 1925. In de loop van de jaren is het CBF uitgeroeid tot een kwaliteitsbeoordelaar van goede doelen in Nederland.  In totaal hebben op dit moment 490 goede doelen in Nederland een CBF-keurmerk. Dit keurmerk kan een goed doel krijgen als ze aan een paar strenge voorwaarden voldoen.

Een van de grotere en bekendere goede doelen in Nederland met een CFB-keurmerk is KWF Kankerbestrijding. Woordvoerder Mischa Stubenitsky legt uit wat er zoal komt kijken bij de procedure van een CBF-keurmerk. “Een van de criteria is onder andere dat je niet meer dan 25% van je inkomsten uit fondsenwerving mag gebruiken voor promotie en reclamedoeleinden. Daar zitten wij in ieder geval ruim onder. En dat het geld dat binnenkomt ook echt naar het goede doel gaat. Maar het CBF kijkt ook hoe het fondsen werven zelf geregeld is.” Het KWF heeft duidelijke voorschriften voor zijn collectanten. “Iedere collectant draagt een naamplaatje en heeft een identiteitsbewijs bij zich die ze, als er naar gevraagd wordt, altijd moeten laten zien. Daar controleert het CBF ook op bij de aanvraag van het keurmerk.”

ANBI
Naast het CBF-keurmerk kan een goed doel ook een ANBI-status hebben. Deze wordt uitgegeven door de Belastingdienst. Een ANBI (Algemeen Nut Beoogde Instelling) is bedoeld om giften aan goede doelen te kunnen aftrekken van de belasting. Een ANBI wordt uitgegeven als goede doelen zich houden aan een aantal voorwaarden. Zo mag de instelling geen winstoogmerk hebben en moet er aan administratieve eisen voldaan worden.

Consumentenvertrouwen
Onderstaande tabel laat zien dat zowel het consumentenvertrouwen en het donateursvertrouwen stijgt. Het Nederlands Donateurspanel plaatste deze tabel in maart 2017. Ondanks dat het donateursvertrouwen in de min staat, is de stijging wel groot. Van -18 in maart 2016 naar -9 in 2017. Volgens Het Nederlands Donateurspanel stijgt de geeffactor mee met het donateursvertrouwen. Het verbeterde imago van de goede doelen zou volgens het panel bijdragen aan deze stijgende lijn. Dit onderzoek naar het stijgende vertrouwen is goed nieuws voor ons onderzoekers. Mensen zijn blijkbaar bereid om vaker en meer te geven, hopelijk ook aan onze stichting.

De proef op de som
Dat was het theoretische gedeelte van het verhaal. Alle erkende goede doelen dienen zich te houden aan een aantal voorwaarden. Maar is dat eigenlijk wel nodig? Kun je niet gewoon met een goedkoop collectebusje, verzonnen stichting en een beetje professionele uitstraling niet voor eigen collectant gaan spelen. Dat hebben we zelf uitgezocht. Voor ons eigen verzonnen ‘Stichting Schone Longen’ zijn wij een aantal woonwijken in Tilburg langsgegaan om te kijken of je zomaar kunt collecteren voor een niet-bestaand goed doel. In de onderstaande video komt ook Dik Advocaat van de politie Zeeland-West-Brabant aan het woord. Hij vertelt over de geluiden die over fraudeurs (want dat zijn nep-collectanten) bij de politie binnenkomen en welke maatregelen er getroffen kunnen worden om dit soort praktijken tegen te gaan.

We hebben bij zo’n tien huizen aangebeld. Drie deden niet open, twee gaven niks en vijf mensen gaven gul aan ons neppe doel. Wegens technische redenen zit niet elke gever in de video.

Vergunningen
Niet alleen de politie maar ook de gemeente Tilburg probeert zijn steentje bij te dragen om ‘collectanten’ zoals ons buiten de deur te houden. “wij verplichten stichtingen namelijk om een vergunning aan te vragen als ze willen collecteren in de gemeente Tilburg” ,aldus Koen Brekelmans, Team Vergunningen. Dat is overigens niet in alle gemeenten zo, iedere gemeente kan namelijk zijn eigen regels maken wat betreft vergunningen over collectes. Een voorbeeld hiervan is de gemeente Katwijk in Zuid-Holland. Zij geven geen vergunningen uit. M.a.w. daar hoef je als goed doel geen vergunning te hebben om te collecteren. Je kunt je afvragen of de vergunningen die de gemeente Tilburg uitschrijft wel effect hebben.

Uiteraard zullende erkende goede doelen die netjes aanvragen, maar nep goede doelen zoals Stichting Schone Longen gaat niet eerst bij de gemeente langs om een vergunning te vragen. Brekelmans liet weten dat jaarlijks ongeveer 2 a 3 gevallen van fraude omtrent collectewerving op te sporen in Tilburg. Dit is een laag aantal…Collecteren er maar weinig namaak doelen in Tilburg of werkt de preventie gewoon goed? Wij kwamen er niet achter, zowel de gemeente als de politie wilde niks loslaten over cijfers rondom fraude en opgepakte fraudeurs.

Goede Doelen Nederland
Goede Doelen Nederland is een brancheorganisatie die ruim 150 Nederlandse goede doelen vertegenwoordigd. Deze brancheorganisatie verplicht goede doelen om een CBF-keurmerk te dragen. Om ervoor te zorgen dat goede doelen niet ondergedompeld worden door bijvoorbeeld onderlinge concurrentie, worden ze één keer in de drie jaar gecontroleerd door het CBF, aldus woordvoerster Kyra van der Meulen. ‘’Mocht er iets niet in orde zijn, dan komt dit goede doel openbaar op de website van het CBF te staan en krijgt de stichting een waarschuwing, wat eventueel kan leiden tot het verlies van de CBF-status.”

Daarnaast waarschuwen Goede Doelen Nederland en het CBF ook voor neppe collectanten en stichtingen op hun website. Volgens Van Der Meulen is het vrijwel onmogelijk dat een nep goed doel lid kan worden van de brancheorganisatie. Er zal eerst een CBF-keurmerk moeten zijn om lid te worden. Een namaak goed doel zal volgens Van Der Meulen nooit voldoen aan de eisen van het CBF. Over fraude met het CBF keurmerk is weinig informatie te vinden, dit lonkt naar een mogelijk vervolg: kan een nep goed doel aan een erkend CBF-keurmerk komen?

Lookalike goede doelen
In 2012 deed het onderzoeksprogramma Argos onderzoek naar zogenaamde lookalike goede doelen. Dit zijn goede doelen die heel veel lijken op een echt goed doel, maar toch niet helemaal zuivere koffie zijn. Deze lookalikes doen, net als echte goede doelen, aan fondsenwerving en krijgen ook wel degelijk geld geschonken. Maar dan komt het opvallende. Deze lookalikes verdelen de inkomsten heel anders dan normale goede doelen. Zij geven bijvoorbeeld relatief veel geld uit aan voorlichting i.p.v. aan wetenschappelijk onderzoek. Dat kan een welbedachte keuze zijn, maar Argos keek verder en zag dat belangenverstrengeling en zelfverrijking op de loer liggen bij deze lookalike goede doelen.

Een voorbeeld die bij Argos genoemd werd was MS-anders. Een goed doel dat veel lijkt op MS-research. MS-anders is in dit geval het lookalike goede doel. Uit het onderzoek van Argos bleek dat er bijvoorbeeld duizenden euro’s per jaar werd uitgegeven aan een promotiebedrijf dat in bezit is van dezelfde eigenaar als MS-anders. Wat daarnaast ook opvallend is, blijkt uit het feit dat MS-anders aangesloten was bij Goede Doelen Nederland. Ten tijde van de uitzending (rond 2012) had MS-anders en CBF-keurmerk en was het aangesloten bij de brancheorganisatie. Inmiddels heeft MS-anders geen CBF-status meer en is het niet meer aangesloten bij Goede Doelen Nederland. Van Der Meulen kon niet reageren op de vraag waarom MS-anders destijds wel was aangesloten. Daarnaast kon er ook geen gehoor bij MS-anders worden gevonden.

Ook een nep goed doel oprichten? Schuif met je muis over de foto voor meer info:

Conclusie
Kun je collecteren voor een niet-bestaand goed doel? Jazeker! Van tevoren hadden wij gedacht dat dit moeilijker zou zijn dan achteraf zou blijken. Tijdens ons participerende deel van dit onderzoek kwamen we erachter dat dit zeker mogelijk is. Met een gedegen voorbereiding, een aantal kleine aankopen in de vorm van een goedkope collectebus en stickers en met een verzonnen stichting is het makkelijk geld ophalen. Ondanks dat er gewaarschuwd wordt voor nep collectanten konden we zonder moeite geld voor onze stichting ophalen. In slechts één geval was een van de slachtoffers ietwat argwanend, maar desondanks gaf hij toch een aantal muntstukken. Bij de confrontatie gaf hij aan wel te willen vragen naar een identiteitsbewijs (dit zijn collectanten namelijk verplicht als er naar gevraagd wordt), maar toch niet het gevoel te hebben dat het nodig was. Het viel ons op dat er bij de confrontaties bij vrijwel niemand het gevoel heerste dat wij misleidend waren. Zelfs een mevrouw die zelf jarenlang collecteerde had niet het gevoel dat wij misleidend waren. We kunnen (gelukkig) stellen dat de Nederlander gulle gevers zijn, maar voor nepperds is het heel makkelijk om een hoop geld van mensen af te troggelen. Dit onderzoek is eigenlijk een handleiding voor de naïeve burger. Er wordt uitgelegd waar een echt goed doel aan moet voldoen en wat de trucjes zijn van een namaak goed doel om toch echt te lijken.