Door: Peter Verschuuren en Jeffrey Tijdhof

Eind 2011 ontstond er enorme ophef rondom het BNN-programma Proefkonijnen. Presentatoren Valerio Zeno en Dennis Storm aten in de televisie-uitzending een stukje mensenvlees. Uit elkaars lichaam welteverstaan. Niet alleen de Nederlandse media, maar ook de internationale media gingen los. Volgens velen ging dit echt te ver. Het Amerikaanse ABC News maakte er zelfs een journaalitem van.

In ons land leidde het tot Kamervragen. Het Openbaar Ministerie zag in de uitzending geen reden om Zeno en Storm te vervolgen. Beide presentatoren stemden in met het eten van elkaars vlees en daardoor vond het OM het niet nodig om de heren te vervolgen. Volgens Désirée Wilhelm van het OM is kannibalisme in Nederland geen strafrechtelijke term en vallen dit soort praktijken onder andere delicten. “Wanneer er sprake zou zijn van geweld door een stukje vlees uit iemand anders lichaam te nemen, dus tegen iemands zin, dan spreek je van ‘mishandeling’ of ‘zware mishandeling’ bij blijvend letsel. Dit wordt per zaak bekeken.” Als iemand overleden is, mag de persoon ook niet zomaar opgegeten worden. Dan is de wet op lijkbezorging van kracht.

Is dit dan de enige keer dat kannibalisme in Nederland voorgekomen is? Wilhelm geeft aan dat kannibalisme niet terug te vinden is in de OM-registratiesystemen, omdat het geen strafrechtelijke term is. Voor zover bekend zijn er geen zaken op dit terrein.

Strafbaarheid

Hoe kijkt de Tweede Kamercommissie van Veiligheid en Justitie naar de strafbaarheid van kannibalisme? Madeleine Van Toorenburg, lid van de Tweede Kamerfractie van het CDA, legt uit: “Aan de strafbaarheid van kannibalisme is geen behoefte geweest, omdat het verkrijgen van mensenvlees veelal onder een delictsomschrijving zal vallen.” Van Toorenburg bedoelt hiermee dat het verkrijgen van mensenvlees vaak al strafbaar is, door bijvoorbeeld iemand te moeten verwonden of erger. “We vinden de strafbaarheid als zodanig niet nodig en daarom hebben wij er nooit energie in gestoken.” Van Toorenburg is van mening dat er urgentere zaken zijn die de fractie via een versteviging/aanpassing van het strafrecht moet aanpakken, als voorbeeld noemt ze terrorisme en prostitutie.

Het eten van mensen op zich is dus niet strafbaar. Toch rust er een enorm taboe op kannibalisme. Floor Rusman schrijft in het NRC dat psycholoog Freud stelde dat kannibalisme naast incest het enige echte taboe is. “Het eten van mensenvlees staat niet ter discussie. De gedachte alleen al laat ons walgen. Soortgenoten eet je niet.” Rusman zegt dat er biologische en culturele argumenten zijn voor het taboe op kannibalisme. Het belangrijkste biologische argument is dat het onverstandig is om een soortgenoot te doden omdat je die nog nodig zou kunnen hebben.

Superieur

Een cultureel argument zou zijn dat het niet beschaafd is om mensen te eten. “Primitieve volkeren eten mensen, beschaafde volkeren niet.” Toch zijn er ook situaties waar sprake is van pure noodzaak. In dat geval is er naast walging ook plaats voor begrip. In 1972 stortte een Uruguayaans rugbyteam neer in het Andesgebergte. Een deel van het rugbyteam at een deel van de al overleden teamleden op. De jongeren konden niet anders, ze deden dit om te overleven. Het taboe rond kannibalisme heeft volgens Rusman een functie bij het vormen van onze identiteit. “We zijn superieur aan lagere diersoorten die elkaar wel eten en aan uitheemse, onbeschaafde stammen.”

Cultureel antropoloog Toon van Meijl van de Radboud Universiteit Nijmegen zegt dat het taboe op kannibalisme in westerse samenlevingen in de loop van de eeuwen erg sterk is geworden. “Waarschijnlijk omdat er diep in alle mensen enige kannibalistische neigingen verscholen gaan, maar dat het taboe daarop in westerse samenlevingen zo sterk is dat incidentele overtredingen daarvan zeer tot de verbeelding spreken.” Van Meijl stelt dat er een fascinatie voor kannibalisme in niet-westerse samenlevingen is ontstaan. Daar leek niet altijd een taboe op het eten van soortgenoten te zijn.

Geneeskrachtige werking

De antropoloog noemt de Fore, een bevolkingsgroep in het oosten van Papoea Nieuw-Guinea, als bekendste en meest recente voorbeeld van het voorkomen van kannibalisme. Bij de Fore kwamen rituelen voor waarbij ledematen en organen opgegeten werden door vrouwen en kinderen. Van Meijl zegt dat het eten van lijken van groepsgenoten gebeurde om de geest van overledenen veilig te stellen. Het geloof is niet de enige reden waarom mensenvlees gegeten werd. “In Polynesië zou kannibalisme voorkomen in tijden van oorlog. Bepaalde lichaamsdelen van oorlogsslachtoffers werden gegeten door de overwinnaars.” In het artikel van Rusman wordt nog een opvallende reden voor het bestaan van kannibalisme gegeven. Het eten van mensenvlees of –bloed zou een geneeskrachtige werking hebben.

Gezondheidsrisico’s

Maar hoe zit het werkelijk met het eten van mensenvlees? Heeft het een geneeskrachtige werking, of is het misschien zelfs schadelijk voor je gezondheid? “Qua voedingswaarde verwacht ik dat er weinig verschil is tussen mensenvlees en bijvoorbeeld varkensvlees. De mensenlever zou ik overigens niet eten, we drinken teveel alcohol dus ik kan me niet voorstellen dat dat gezond is”, neemt Drs. Sandra Visser aan. Visser is klinisch epidemioloog en hoofd diëtiek bij de Noordwest Ziekenhuisgroep in Alkmaar. Marc van den Broek van het Academisch Medisch Centrum in Amsterdam onderschrijft dat: “Vlees is gewoon spierweefsel en dat kun je eten. Of dat nu van een koe, een varken of een mens is. Het is even gezond of ongezond als welk ander vlees dan ook.”

Of het erg nuttig is om mensenvlees te eten betwijfelt Visser: “We hebben geen vlees nodig.” Volgens Visser is dierenvlees erg onduurzaam. “Mensenvlees zou voor de liefhebbers van vlees in het kader van duurzaamheid een mooi alternatief kunnen zijn.” Dus over een aantal jaar kunnen we misschien genieten van een stukje mensenvlees? “Ik verwacht dat het voor veel mensen niet acceptabel is. Zoals we nu in het westen al gruwelen van het eten van maden en insecten, zelfs al maak je er een leuke burger van.”

Greg Foot van de Engelse BBC maakte wel een leuke burger van zijn eigen stukje vlees. Hij kwam 19 maart in het nieuws toen hij op de Britse televisie een stuk van zijn eigen vlees had gegeten, zo’n vijf jaar nadat Zeno en Storm dat in Nederland deden. Door zijn drukke schema heeft hij geen tijd om ons te woord te staan, maar in zijn televisieprogramma zegt hij nerveus: “It’s good, it’s really beefy, a bit lamby…” Eten we over tientallen jaren misschien mensenvlees? En wat vindt Foot van de smaaksensatie? “I tell you what, it’s pretty good”, lacht hij.