Onderzoek

Hoe vet, dat voedselpakket?

Mar 07, 2018 Iris Wijnands

Door Joep Oerlemans en Iris Wijnands
07-03-2018

TILBURG – Gezonde voeding, dat is belangrijk. Het eten van goede en verantwoorde producten is lang niet zo vanzelfsprekend als het lijkt. Het ene huishouden doet boodschappen bij de steeds duurder wordende groenteboer, slager en bakker. Het andere huishouden moet het doen met pakketten die zijn samengesteld uit restpartijen en giften. Gezond eten, kan dat wel, als je koelkast gevuld wordt met producten afkomstig van een voedselbank?

De cijfers
In Nederland leven 1,2 miljoen mensen volgens het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) onder de armoedegrens. De armoedegrens is het inkomen dat iemand nodig heeft om te kunnen voorzien in de basisbehoeften, zoals kleding, drinkwater, huisvesting en voldoende voedsel. Van deze groep gaan er 80.000 mensen tijdelijk naar de voedselbank en per jaar wordt ervoor circa 60 miljoen euro aan producten weggegeven door voedselbanken in Nederland. Om te weten of deze producten gezond zijn, moeten we een kijkje nemen in een voedselpakket.

Bekijk hier de tijdlijn van de voedselbank.

Wat is gezond?
De richtlijn op de website van het voedingscentrum zegt het volgende:
“Als je gezond eet volgens de Schijf van Vijf, dan neem je producten die volgens de laatste wetenschappelijke inzichten goed zijn voor je lichaam.” De Schijf van Vijf bestaat uit vijf vakken: groente en fruit; smeer- en bereidingsmiddelen; vis, peulvruchten, vlees, ei, noten en zuivel; brood, graanproducten en aardappelen; dranken. Buiten de Schijf van Vijf vallen de tussendoortjes als koekjes, frisdrank en chips. Maar ook producten als witbrood, sauzen, vleeswaren, zoet broodbeleg en vla vallen erbuiten.

Afbeeldingsresultaat voor schijf van vijf

Waaruit en in welke mate bestaat gezonde voeding? Volgens diëtiste Lindsey Langenhoff is het belangrijk dat je niet teveel eet en dat een groot deel van je voeding uit plantaardig voedsel bestaat. Er is een beroemde uitspraak van schrijver en journalist Michael Pollan: ‘Eat Food. Not too much. Mostly plants’”, citeert Langenhoff. “Dus vooral plantaardig gebaseerde voeding met een kleine hoeveelheid dierlijke eiwitten. Natuurlijk mag je wel een keer gebak nemen of uiteten gaan. Voeding is niet alleen maar iets in je mond stoppen zodat je brandstof hebt en vitaminen binnenkrijgt. Voeding is ook een stukje socialiteit.”

Vier voedselbanken in Oss, Boxtel, Venlo en Tilburg openden hun deuren (en pakketten). In het voedselpakket bestaat niet uit voornamelijk plantaardig voedsel. En soms is er zelfs een tekort aan groeten en fruit, dat blijkt in Oss. Verse groenten zijn soms lastig te verkrijgen”, zegt Henk Sneijders, bestuurslid voedselbank Oss. Deze week is de vracht helaas summier. Het is natuurlijk ook niet de tijd van het jaar hè. Het tekort proberen we op te vangen met groenten in een pot.

 

Stel dat cliënten van de voedselbank over een langere periode geen gezond voedsel eten, wat zijn dan de gevolgen? Volgens Langenhoff is de kans op gezondheidsproblemen dan vergroot. “Denk aan welvaartsziektes zoals diabetes en hart- en vaatziektes, stelt Langenhoff als voorbeeld. Bij ouderen komt het ook voor dat de spiermassa gaat afnemen door een tekort aan vitamines. En kinderen die eten krijgen van de voedselbank hebben vaak minder variatie in hun eetpatroon dan kinderen waarvan de ouders zelf alle boodschappen kunnen kopen. Omdat ze minder toegang tot gezonder eten hebben gehad, zullen ze zelf ook minder snel naar gezonder voedsel overstappen. Dat passen ze later dan ook niet toe op hun eigen kinderen. Zo kom je dus eigenlijk een beetje in een cirkel terecht, waar je moeilijk uit kunt komen”, vertelt de diëtist.

Niet mogelijk
Pierre Keijzers, cliënt voedselbank Oss, probeert de tekorten aan plantaardige producten aan te vullen. Hij gaat eerst naar de voedselbank en stemt daar zijn verdere boodschappen op af. Vooral producten zoals brood, zuivel en groeten koop ik zelf. De voedselbank heeft wel wat verse producten in het pakket gestopt, maar dat is niet genoeg voor de hele week. Hij is wel creatiever gaan koken. “Er zit altijd wat anders in”, zegt Keijzers.

“Als voedselbanken willen we graag elke week een voedselpakket samenstellen waarin de schijf van vijf in voldoende mate is vertegenwoordigd”, staat er in het rapport ‘Feiten en Cijfers Voedselbanken Nederland – 2016’. Omdat dit nu niet mogelijk is, zijn we primair op zoek naar producten die passen binnen deze Schijf van Vijf. Als we daarnaast in zeer beperkte mate ook snoep en snacks aan het pakket kunnen toevoegen is dat prima.”

Het lijkt simpel, genoeg aardappels, vlees, groenten en zuivel. Echter zijn de voedselbanken in Nederland afhankelijk van bedrijven, instellingen, overheden en particulieren. Die schenken hun voedseloverschotten aan de lokale voedselbanken of het distributiecentrum en die delen het dan weer uit aan de 30500 huishoudens die naar de voedselbank gaan. De ene keer is er een overschot aan paprika’s, de andere keer niet. En zo gaat het met alle producten. De voedselpakketten zijn een aanvulling op de boodschappen van de cliënten. Wat er niet in zit, moet men zelf aanschaffen.

“Wij streven er altijd naar om zo vers mogelijke producten in de pakketten te doen. Dat is soms wel lastig, zeker met groenten en eieren”, zegt Arn van Baest, directeur Voedselbank Tilburg. “Probleem is dat wij ons aan bepaalde regels moeten houden. Zo moeten wij weten wanneer de eieren gelegd zijn, om zo de houdbaarheidsdatum vast te kunnen stellen. Dat is bij hobbyboeren niet altijd het geval. Dan mogen wij de partij niet aannemen.” Gelukkig heeft de voedselbank in Tilburg vaak vers brood of bolletjes. Vlees hebben ze over het algemeen genoeg. We proberen ook drie kant-en-klaarmaaltijden in de pakketten te stoppen. ”

De diëtist reageert streng op kant-enklaarmaaltijden en de pakjes en zakjes. “Pakjes en zakjes bevatten vaak veel zout en loze calorieën. Je krijgt dus teveel zout binnen en zout vergroot de kans op hart- en vaatziektes”, zegt Langenhoff. “Je krijgt ook veel te veel calorieën binnen. Neem bijvoorbeeld een zakje spaghettisausmix. De basis van zo’n zakje is zout en suiker. Dat zijn al snel driehonderd calorieën extra in je spaghetti,” aldus Langenhoff.


Verdere kritiek blijft niet uit. Op een andere foto ziet Langenhoff een kant-en-klare macaroni-kaas maaltijd. “Jeetje, dat is echt een caloriebom. Er zit echt veel zout en vet in. Je kan ze beter een pak macaroni meegeven en een vers groentepakket. Dat is veel beter. Het pak suiker kan ze ook niet rijmen. “Waar hebben ze dat nou voor nodig? In alle producten eromheen zit al genoeg suiker. Ik sta eerlijk gezegd wel een beetje versteld van alle producten die erin zitten. Ik mis echt de verse producten die vitaminerijk zijn.”

Snijders, van voedselbank Oss, legt uit dat de voedselbanken het moeten doen met giften en restpartijen van onder andere supermarkten. “Een aantal supermarkten levert een partij spullen die zij niet meer mogen verkopen in de winkel”, zegt Snijders. “Die kunnen wij dan prima gebruiken. Met name langer houdbare spullen krijgen we dan binnen. Denk dan aan rijst, pasta, pannenkoekenmix, koekjes. We krijgen ook veel van een fabriek, hier niet ver vandaan. Als zij bijvoorbeeld te weinig soep in één blik hebben zitten, wordt die hele partij afgekeurd en krijgen wij die. Dan krijgen we weer een paar pallets per week en kunnen we alle mensen een blik soep meegeven.”

Wat blijkt dus? Het gezonde voedsel bij de voedselbank blijkt afhankelijk van veel factoren. In het ene seizoen zijn er meer verse groenten dan in het andere. In de winter krijgen cliënten potgroenten mee, waar conserveringsmiddelen inzitten. Zout en suiker, waar Langenhoff niet blij van wordt. In de zomer kan het pakket dus wel eens gezonder zijn.

In Boxtel heeft de voedselbank een eigen moestuin, waaruit extra groenten meegegeven kunnen worden aan de cliënten. De voedselbanken doen dus hun best om de Schijf van Vijf na te streven, maar voegen toch vaak snoep, koek en pakjes en zakjes toe. Alle voedselbanken proberen wel genoeg vleeswaren mee te geven, over het algemeen lukt dat ook. Het ontbreekt vaak aan eieren en zuivelproducten. Volgens de Schijf van Vijf belangrijk in een gevarieerd en gezond eetpatroon.

De voedselbanken zijn helaas volledig afhankelijk van giften en kunnen vaak niet anders. Wat wel een idee is, is dat voedselbanken, net als de voedselbank in Boxtel, een eigen moestuin beginnen om zo extra verse groenten mee te kunnen geven. 

Voorlopig zal de voedselbankcliënt het moeten doen met de inhoud van de pakketten zoals ze nu zijn: een aanvulling op de gewone boodschappen, samengesteld door (soms ongezonde) overschotten van leveranciers. Gezonde voeding, dat is belangrijk. De voedselbanken doen hun best, maar er is nog een lange weg te gaan.