6 mei 2002, Pim Fortuyn werd op het Mediapark in Hilversum vermoord. Fortuyn behaalde eerder die dag een monsterscore in de peilingen: 38 zetels voor zijn LPF. Natuurlijk, peilingen zijn peilingen, maar met de dag had het er meer de schijn van dat Pim Fortuyn weleens de nieuwe minister-president zou kunnen worden. De manier waarop Fortuyn politiek bedreef is misschien wel te bestempelen als revolutionair. Eigenzinnig, flamboyant, luisterend naar ‘de straat’, eerlijk. Fortuyn was een fan van John F. Kennedy en ook de manier waarop Hans Janmaat de kamer toesprak, paste in het straatje van Fortuyn. Of, als we de hoofdpersoon zelf citeren: ‘Ik zeg wat ik denk, en doe wat ik zeg’.

Na de dood van Fortuyn restte de LPF twee taken. Op zeer korte termijn, binnen negen dagen om precies te zijn, waren de verkiezingen. Potentiële Fortuynstemmers  werden door LPF’ers gevraagd om hun stem alsnog op Fortuyn uit te brengen.  Veel kiezers gaven daaraan gehoor. De LPF behaalde met 26 zetels een monsterscore. Nog nooit behaalde een nieuwe partij in één klap zoveel zetels.

De andere taak, en dat is waar ons onderzoek over gaat, is het bewaren, het handhaven en het naleven van het gedachtengoed van Fortuyn. Hij was bezig aan een politieke missie tegen de–door Fortuyn meermaals verwoord- gevestigde orde. Met name de PvdA werd door Fortuyn als schuldige aangewezen van ‘de puinhopen van acht jaar paars’.

Het gedachtengoed van Pim is een waar begrip geworden. Een begrip dat op voorhand al lastig te definiëren is. Fortuyn schreef namelijk een behoorlijk aantal boeken, waarover zijn gedachtengoed is uitgespreid. Dat maakt het onmogelijk om in een paar zinnen te formuleren wat dat precies inhoudt.

Er zijn vandaag de dag echter nog steeds personen die op z’n Fortuyns in het leven staan of te werk gaan. Geert Wilders is veelvuldig genoemd als de persoon die ‘de klus wel even zou afmaken’. En recenter nog is het Thierry Baudet die door een deel van Nederland als de aangewezen persoon wordt gezien om de politieke revolte door te zetten.

In dit onderzoek zijn we met een aantal personen op zoek gegaan naar het antwoord op de hoofdvraag: Wat is het politieke en maatschappelijke erfgoed van Pim Fortuyn?’

In een half jaar razend populair: premier to be?

Pim Fortuyn was geen onbekende speler op het politieke speelveld. Pogingen om zich omhoog te werken bij de PvdA en VVD faalden respectievelijk en Fortuyn stond bekend als een van de grootste criticasters naar het regeringsbeleid van de Paarse kabinetten Kok I en II. Die kritiek kwam voornamelijk naar voren in de boeken en ‘columns van Fortuyn, die in weekblad Elsevier werden gepubliceerd. Albert de Booij, boezemvriend en mede-oprichter van de latere LPF noemt het geen verrassing dat Fortuyn een flinke impact maakte toen hij op 20 augustus 2001 zijn entree in de politiek aankondigde. “Pim was allesbehalve een onbekende man”, vertelt De Booij. “Hij schreef al langer en verkondigde de stem van het volk. Daarom vielen mensen voor hem.” De populariteit onder de Nederlandse kiezers is volgens De Booij ook makkelijk te verklaren: “Ik denk dat het een protest was tegen de heersende machthebbers. We moeten niet vergeten dat we vanaf na de oorlog, en dan praat ik nu ook vooral over Rotterdam, dat de PvdA onafgebroken aan de macht is geweest. Een soort alleenrecht op de macht, en dat ontaardde vaak in een regentschap. Pim ging daar tegenin en was meer van het volk.” Oud-parlementair verslaggever voor Radio 1 Joris van de Kerkhof haalt zijn wenkbrauwen op als we hem deze quote voorleggen. “Maar wanneer verkondig je de stem van het volk dan? Ik denk dat het onmogelijk is om ‘de’ stem van ‘het’ volk te vertegenwoordigen, dus hij kon dat ook niet. Hij was eerder een luisterend oor voor het volk, en dat was iets wat andere politici niet zomaar konden bewerkstelligen. Maar aan de andere kant kwam dat omdat hij zo populair was, of omdat de anderen zo slecht waren? Toch heeft de mening van De Booij draagvlak. Hans Smolders, oud-chauffeur van Fortuyn en vandaag de dag fractievoorzitter van Lijst Smolders in de Tilburgse gemeenteraad, vindt dat de populariteit van Pim te danken is aan het falen van de gevestigde politiek. “Men heeft zelf een Pim Fortuyn gecreëerd. Als men een beetje fatsoenlijk had bestuurd en als de politiek een beetje had waargemaakt waar ze voor gekozen waren, dan was er niet zoveel aan de hand geweest. Men de afgelopen decennia bezig geweest om de gevestigde orde meer grip te laten krijgen op de hedendaagse maatschappij.” Argumentatie hiervoor haalt Smolders uit de literatuur die Fortuyn schreef. “Fortuyn heeft natuurlijk een hoop boeken geschreven, hij was dus meer dan gemiddeld bekwaam om te analyseren wat er fout ging, maar veel mensen in het land hadden diezelfde analyse ook al gemaakt. Je hoeft geen boeken te hebben geschreven om te begrijpen wat er fout ging. Men zag de wijken veranderen, en dan vooral in de grote steden. Dat is wat Fortuyn blootlegde en daarom werd hij zo populair.

Het Fortuyneffect

Als we hem vragen of de kiezer door Fortuyn is veranderd, knikt Van de Kerkhof wellustig. “Ja, de kiezer is absoluut veranderd.” Volgens de oud-verslaggever is er sinds Fortuyn meer ruimte voor een eigen mening. “Sinds Fortuyn kan er gewoon vaker gezegd worden wat men denkt. Dat zei Fortuyn zelf ook hè, ik geloof dat-ie altijd zei; ‘Ik zeg wat ik denk en ik doe wat ik zeg’, en ik denk dat veel kiezers zich daarin herkenden. Nu kon er eindelijk eens gezegd worden wat er jaren gedacht werd.”

“Zoals Wilders over de Islam spreekt, zo sprak Fortuyn er nooit over.”

Van de Kerkhof geeft als voorbeeld Geert Wilders, die vaak zonder veel nuance over de Islam spreekt. “Zoals Wilders over de Islam spreekt, zo sprak Fortuyn er nooit over. Nou is natuurlijk de vraag of ze beiden hetzelfde standpunt verdedigden, maar Fortuyn was nooit zo ongenuanceerd.” Op de vraag of Fortuyn in zekere zin verantwoordelijk is voor het fundament waar Wilders zijn uitspraken op baseert, heeft Van de Kerkhof direct een antwoord klaar: “Zonder Fortuyn geen Wilders.” De Booij ziet het echter anders. “Ik denk eigenlijk niet dat er iets is veranderd aan de kiezers, die onvrede is er nog steeds. En dat is niet de schuld van Fortuyn, maar eerder van de politiek zelf. Door het systeem van de politiek.” De Booij is het niet eens met de manier waarop de hedendaagse politiek beloftes doet die ze graag na zouden willen komen, maar waarvan ze weten dat ze dat toch niet gaan doen. “Het kan toch niet zo zijn dat je met droge ogen staat te vertellen dat we een begrotingstekort mogen hebben van 3 procent? Dat kan toch niet? Het erge vind ik dat er bij het volk ook zo’n attitude is van ‘ja ze doen wel beloftes, maar het zijn maar politici dus die komen ze toch niet na’. Het volk vindt het dus niet erg dat die beloftes niet na worden gekomen! Pim heeft geprobeerd de politiek te veranderen, Wilders probeert dat nu ook, een moedige man, maar dat gaat nog ruim 30 jaar duren voordat er iets soortgelijks bewerkstelligd wordt.”

“Om verandering in het land te brengen, heb je geen goede politici nodig. Nee. Je hebt iemand nodig die de mensen aan kan spreken op hun verantwoordelijkheden.”

Volgens Smolders echter, is de bevolking niet veranderd maar wakker geworden. Het Tilburgse raadslid is van mening dat ‘Pim Fortuyn nog altijd in elke huiskamer te vinden is.’ “Ik merk het dagelijks nog, maar je ziet het ook gewoon op tv. Zelfs zijn toenmalige tegenstanders beginnen het nu in te zien. De problemen die Pim benoemde zijn ze nu ook gaan zien”, lacht Smolders. “Om verandering in het land te brengen, heb je geen goede politici nodig. Nee. Je hebt iemand nodig die de mensen aan kan spreken op hun verantwoordelijkheden. Die kunnen het positieve weer onder de samenleving brengen. Eigenlijk heeft de huidige politiek een figuur als Pim Fortuyn nodig.”

Het is echter niet alleen de kiezer die veranderd is door Fortuyn. Ook de hierboven al veel genoemde ‘gevestigde orde’ aan politici en de politiek in zijn geheel heeft flink wat veranderingen ondergaan door de opkomst van Fortuyn. “Denk maar eens terug aan de debatten tijdens de verkiezingen”, mijmert Van de Kerkhof. “Als je die vergelijkt met de debatten van Fortuyn, zie je dat het zo veel harder is geworden. Neem nou Rutte versus Wilders; dat is zo ontzettend hard op de man gespeeld. Dat plagerige wat Fortuyn had zonder iemand volledig de grond in te stampen, dat kon toen veel meer. Denk maar aan dat lijsttrekkersdebat, je zag de ogen van Fortuyn fonkelen toen hij Melkert beet had.” Volgens de oud-verslaggever wist Fortuyn zijn boodschap, hoe omstreden die soms ook kan zijn, altijd te verpakken in iets grappigs. “De vrolijkheid is nu weg”, sluit hij af. Albert de Booij is het daarmee eens. “Dat recalcitrante… dat provocatieve is een beetje weg”, begint hij. “Hij was natuurlijk een uitgesproken persoonlijkheid met een pikant randje. Zet dat maar eens af tegen de saaie politiek en de grijze muizen die altijd maar politiek correct blijven… Hij was enorm verfrissend.” Als het gaat om de politieke nalatenschap van Pim, ziet Hans Smolders nog wel een paar positieve dingen. “Er zijn nog wel degelijk mensen die, al dan niet in zijn geest, nog tegen de gevestigde orde in gaan. Ook bij de gevestigde partijen zie ik nog wel lichtpuntjes. Neem nou Pieter Omtzigt van het CDA, dat is iemand die ook enorm scherp aan de wind zeilt op het politieke spectrum. Dat werd hem niet in dank afgenomen door zijn partij, die hem vervolgens ook van de kieslijst afdonderde. Hij paste zogenaamd niet binnen de partijstructuur. Vervolgens heeft hij zichzelf via de ledenraad en de mensen in het land genoeg voorkeursstemmen behaald bij de verkiezingen in 2012.” Dat is iets wat Pim had en wat we nu missen; mensen die er voor hun kiezer staan, en dus niet voor hun partij.”

‘Pim was de partij’, een unicum?

Tijdens ons onderzoek, viel ons ook vooral op dat de LPF vrij snel werd gevormd. Niet gek als je bedenkt dat er maar twee weken waren alvorens de kieslijst ingediend moest worden bij de Kiesraad. Dit was voor Fortuyn echter geen probleem, zo leek het in eerste instantie. Toen de lijm, die Pim Fortuyn heette, wegviel, werd de groep onhandelbaar. De fractie bestookte elkaar en betichtte elkaar van muiterij. Het duurde niet lang of het regende afsplitsingen in de kamer. Was er levensvatbaarheid voor de LPF zonder de man naar wie de partij vernoemd was? “Ja dat was natuurlijk een prestatie an sich, dat hij de lijst gevormd kreeg”, concludeert Smolders. “In theorie kun je wel alles regelen in zo’n kort tijdsbestek maar zie maar eens in de praktijk goede mensen te regelen, je moet klaar zijn voor het geheel, je moet een structuur opbouwen… Dat is bijna niet te doen.” Het Tilburgse raadslid is het ook niet eens met de gang van zaken bij de LPF ná de dood van Fortuyn. Volgens hem was het beter geweest de stekker eruit te trekken. “Pim was de partij”, zo stelt hij. Smolders zat in de kabinetsperiode Balkenende I namens de LPF in de kamer, nadat het kabinet viel verliet hij de kamerbankjes.

“Het was zijn feestje eigenlijk, en ja… dat hield op.”

Albert de Booij, die zelf samen met Fortuyn aan de wieg stond van de LPF, is het helemaal eens met de woorden van Smolders. “We hebben na zijn moord toch nog wel 28 zetels behaald, dus het volk liet hem zeker niet in de steek”, zo denkt De Booij terug. “Toen is er bij de LPF gedacht, we gaan er toch voor. Dat bleek echter toch wel een flinke opgave, ik bedoel het cement tussen al die 28 individuen was weg. Het was gedoemd om te mislukken.” Als we de woorden van Smolders herhalen, knikt De Booij instemmend: “Absoluut. Pim was de partij, zonder Pim had je niks. Hij hield alles bij elkaar.” Volgens De Booij kwam dat door de persoonlijkheid en de kracht in de persoon Pim. “Hij duldde geen tegenspraak. ‘Zo gaat het gebeuren en niet anders’”, lacht De Booij. “Ik had al heel snel door toen Pim dood was, dat het zijn operatie was. Het was zijn feestje eigenlijk, en ja… dat hield op.”

De keuze om door te gaan in de Kamer, was volgens de Booij een verkeerde stap. “Zeker gezien ze het kabinet in zijn gegaan. Als ze door hadden willen gaan hadden ze in de oppositie moeten gaan zitten. Mat Herben, die het stokje toen overnam, vond het een goed idee om het kabinet in te gaan en ja… Na 85 dagen was het over.” Op dezelfde vraag of de LPF klaar was voor de verkiezingen in 2002 zien we Smolders twijfelen. “Nu ik verstand van zaken heb, zeg ik inderdaad. Dat hadden ze nooit moeten doen.” Smolders is van mening dat de LPF een verkeerde koers heeft gevolgd, er was een groter effect bereikt als de partij de oppositie in was gedoken. “In de oppositie ben je nou eenmaal minder kwetsbaar, maar dat heeft allemaal niet zo mogen zijn. Het is heel simpel, zonder Fortuyn was het gedoemd om te mislukken. De basis was gewoon niet goed. Was Fortuyn blijven leven, had die club nog een kans gemaakt.”

Conclusie

Het moge geen geheim heten dat de persoon Pim Fortuyn wel degelijk een flinke impact heeft gemaakt in het politieke én maatschappelijke bestel. Politiek heeft een draai gekregen en ook de Nederlandse kiezer is veranderd. Steeds meer wordt duidelijk dat gevestigde partijen de overhand verliezen, met Rotterdam als grootste voorbeeld, waarbij Leefbaar Rotterdam – de partij waar Pim Fortuyn zo veel voor heeft betekend – nog altijd een meerderheid heeft in zowel de gemeenteraad als het college van B&W. Ook de kiezer is mondiger geworden. Men durft zich steeds meer te laten horen, men neemt geen genoegen meer met de ‘gladde praatjes’ die zich in politiek Den Haag voordoen. Of Wilders de nieuwe Fortuyn is betwijfelen we echter ten zeerste. Zeker, hij houdt flamboyante debatten en heeft het podium voor zijn integratiebeleid te danken aan Fortuyn, maar om nou te spreken van een opvolger? Zeker niet. Dat neemt echter niet weg dat Wilders voort heeft kunnen borduren op de problemen die Fortuyn bloot heeft gesteld.

Het erfgoed van Fortuyn is dus eigenlijk een vrij somber erfgoed. Met het verdwijnen van de flamboyante kale excentriekeling uit Driehuis is het duidelijk dat de politiek iets mist. Niet zozeer het feit dat kamerleden volgens de partijlijn stemmen, maar de levendigheid in het debat. Een quote die we regelmatig tegenkwamen en die ook veelvuldig in de Nederlandse media is gebruikt is ‘waar Pim komt, komt ruzie’, maar daar zijn we het niet mee eens. Wij zouden liever zeggen; ‘waar Pim komt, komt discussie’. Discussie in de breedste zin van het woord, waarbij er niet constant met verwijten wordt gegooid, waarbij er niet constant op de man wordt gespeeld, maar een goed geciviliseerd debat. Fortuyn bracht daarin ook altijd een vleugje humor mee, en dat missen we. Maatschappelijk gezien zien we dat mensen minder een blad voor de mond nemen. Mensen zeggen nu sneller wat ze denken, en in plaats van te schreeuwen als een malle zonder enige oplossing, zien we nu dat men zich mobiliseert. De groep mensen achter het Forum voor Democratie was het niet eens met het zogeheten ‘partijkartel’, datzelfde kartel dat Fortuyn buiten het pluche wilde houden.

We denken dat dat misschien wel het antwoord is, het openbreken van de gevestigde orde. Pim Fortuyn mag dan misschien vanheen gegaan zijn, zijn standpunten danwel niet overgenomen door verschillende fracties, maar was zijn echte missie niet meer dan het terugpakken van de politiek door de burger?

Albert de Booij quotete Pim aan het einde van ons interview. “Toen we uiteindelijk 38 zetels in de peilingen stonden, zei Pim: ‘Ik heb nu een signaal afgegeven, nu moet Nederland kijken wat ze er mee doen.’

En dat is exact wat ons land doet. Veel van de veranderingen die Fortuyn graag wilde doorvoeren zijn nog niet bewerkstelligd. In Rotterdam leeft de geest van Fortuyn echter duidelijk voort. Met de prominente aanwezigheid van Leefbaar Rotterdam in de gemeenteraad en in het college van B&W wordt de visie van Fortuyn wel degelijk vertegenwoordigd. Wat echter wel duidelijk is geworden, is dat de plannen van Fortuyn zich nog amper buiten de Rotterdamse stadsgrenzen hebben begeven. Een van de uitzonderingen is Eindhoven, waar de LPF nog altijd in de raad vertegenwoordigd is.

Het gedachtengoed leeft dus duidelijk voort, al zal de uitvoering waarschijnlijk nooit meer zo effectief zijn.