Door Max Herlings en Liam ter Kuile

Catalonië is een populaire Noord-Spaanse regio waarin enkele zeer bekende toeristische trekpleisters liggen: Barcelona met haar uitgaansleven en prachtige architectuur, de bekende Costa’s en zelfs skigebieden. De bevolking van Catalonië spreekt Catalaans, ze hebben een zeer eigen cultuur en wijken af van de andere Spanjaarden. Het liefst willen zij een onafhankelijke staat worden maar dit lijkt maar niet te lukken. Hoe komt dit precies?

Op 12 december 2013 stemden maar liefst 64 procent van de Catalanen voor onafhankelijkheid. Zij zagen zichzelf al wonen in een eigen land, omgeven door hun zo bijzondere Catalaanse cultuur en gewoontes. Het Catalaanse parlement en allerlei culturele en maatschappelijke instanties hingen de vlaggen uit. Maar helaas, het referendum werd tegengehouden door de centrale regering in Madrid. President Rajoy van de conservatieve Partido Popular verklaarde het referendum ongeldig. Volgens hem was het in strijd met de Spaanse grondwet.

Dat het sommige staten wel lukt om zich af te scheiden van het moederland en een succesvol nieuw begin te maken wordt vooral duidelijk op de Balkan. Landen als Kosovo en Montenegro zijn hier goede voorbeelden van. Volgens Eric Storm, hoogleraar Europese geschiedenis, is het echter wel lastig voor een land om dusdanig erkend te worden als eigen staat: ‘’Om te beginnen moet een staat erkend worden door andere staten. Vervolgens moet de staat, mocht het in Europa liggen, erkend worden door de EU. Vervolgens moeten ze worden opgenomen door de NAVO. Een land als Montenegro is hier succesvol in omdat zij na het uiteenvallen van Joegoslavië eerst hun eigen zaakjes op orde hebben gekregen. Toen het vervolgens goed ging in het landje, wilden ze zich pas afscheiden van Servië.’’

Dat er ook ‘’landen’’ zijn die heel veel moeite hebben met hun erkenning wordt vooral duidelijk in de oude Sovjet-Unie en in het Midden-Oosten. Staatjes als Turks-Cyprus, Palestina, Abchazië en Transnistrië komen maar niet los van het dominante Rusland, Israël en Grieks-Cyprus. Volgens Storm komt dit onder andere omdat de ministaatjes dan teveel macht zouden krijgen in de ogen van de dominante staten: ‘’Iets simpels als meedoen aan een WK, vrije handel en reizen en uitwisseling van diensten worden zo wel erg lastig. De grootmachten houden de kleine staatjes zo flink onder de duim en een onafhankelijkheid zou er wel nooit van komen.’’

Toch is de machtsverhouding niet de enige reden dat de Internationale Gemeenschap niet zo happig is op het erkennen van nieuwe staten. Ook precedentwerking speelt een grote rol. Professor Storm is van mening dat veel wereldleiders bang zijn dat belangrijke regio’s in hun land zich dan ook willen afscheiden: ‘’Mocht het veel makkelijker worden voor een staat of streek om onafhankelijk en erkend te worden, dan zullen binnen de kortste keren gebieden als Bretagne, Noord-Italië, Friesland en Corsica zich onafhankelijk verklaren en dit heeft grote gevolgen voor de landen waar zij deel van uitmaken.’’

Terug naar Spanje en de wens van de Catalanen; hoewel er dus enkele succesverhalen bekend zijn over staten die zich onafhankelijk wisten te verklaren en erkend werden, ziet Professor Storm de toekomst voor de Catalanen minder zonnig in: ‘’In feite kan Catalonië zonder medewerking van de regering in Madrid weinig beginnen. Spanje kan ook de toegang tot de EU en NAVO (de nieuwe staat heeft nog geen leger en moet beschermd worden tegen aanvallen) dan blokkeren. Dit maakt het voor Catalonië nog riskanter en gevaarlijker om onafhankelijk te worden. Geen enkel land kan bestaan zonder leger en bescherming. Wie weet dat er ooit onderhandelingen gaan komen, al acht ik de kans zeer klein. Zeker aangezien de conservatieven in Madrid nog wel een poosje zullen blijven regeren.’’

Maar mocht het toch ooit zover komen, wat zouden de gevolgen voor Spanje dan zijn? ‘’De kans is klein maar mocht het ooit zo zijn en het gebeurt in goede harmonie, dan is het niet zozeer een slechte zet. De handel zou gewoon doorgaan en het goederen- en personenvervoer zouden ook vrij blijven. Spanje zou hierdoor wel een stukje kleiner worden en een economisch belangrijke regio kwijtraken. Mocht de afsplitsing uitlopen op ruzie, dan kunnen de handelsrelaties dusdanig verstoord worden dat er sprake is van aanzienlijke, negatieve gevolgen voor de economie. En de regering in Madrid? die zitten daar natuurlijk niet op te wachten.’’

Bij de mensen in Spanje heerst er grote verdeeldheid of Catalonië zich moet afscheiden van Spanje. Steven Adolf, Correspondent voor de Volkskrant in Spanje, ziet dat er verschillende stromingen zijn in deze discussie: ‘’De nationalistische politici doen net alsof het allemaal wel mee zal vallen als ze straks bij een hypothetische afscheiding uit de Europese Unie en de euro worden gezet. Binnen het nationalistische kamp heb je ook radicalere stromingen die het juist prima vinden als Catalonië buiten de gevestigde orde van de EU komt te staan. Binnen de ‘gematigde’ nationalisten heb je een groep die helemaal niet gelooft in een afscheiding maar het eerder ziet als een instrument om meer concessies van de Spaanse staat te krijgen.

Bij dat alles mag overigens niet vergeten worden dat een afscheidingsregering illegaal en volstrekt ondemocratisch zou zijn. Ze wijzen immers expliciet de grondwet van de hand volgens welke zij benoemd worden en wijzen het Hof van de hand waar ze aan onderworpen zijn. Dat kan dus niet en veel gematigde nationalisten willen dat ook helemaal niet. Artur Mas weet dat heel goed. Hij is formeel de hoogste representant van de Spaanse staat in Catalonië. Hij heeft ook een groot eigenbelang bij alles wat er nu gebeurt. Hij vreest strafrechtelijke vervolging vanwege de corruptieaffaires in zijn partij. Alles wat de chaos alleen maar kan doen toenemen is in zijn voordeel.’’

In Spanje, maar ook in Catalonië zelf, ben je of voor of tegen onafhankelijkheid. Er zit niet echt een tussenweg in en het zorgt dan ook voor veel discussie in het land. Volgens Adolf zijn de economische belangen de belangrijkste reden voor onafhankelijkheid: ‘’De Catalanen vinden dat zij veel teveel belasting betalen en er in hun eigen deelstaat niet veel van terugzien. Economisch zou alles beter gaan na onafhankelijkheid, aldus de voorstanders.’’ Ook de afwijkende cultuur van Catalonië speelt een rol in de wens naar onafhankelijkheid: ‘’Veel Catalanen voelen zich niet verbonden met inwoners van andere Spaanse regio’s. Veel van hen voelen zich niet thuis in het Spanje zoals we het nu kennen’’ aldus Adolf.

De tegenstanders zien Catalonië dus liever onder gezag van Madrid blijven en hebben hier volgens Adolf ook hun redenen voor: ‘’Veel Spanjaarden vinden het nationalisme wat heerst in hun land ondemocratisch, intolerant en discrimineren. Ook zijn veel van hen bang dat een kleine staat als Catalonië lang niet zo sterk kan staan zonder wereldmacht Spanje.’’

Net als Eric Storm verwacht Adolf zelf niet dat er een afscheiding komt: ‘’maar ik voorzie wel heel veel problemen voor Catalonië en een verdere verdeeldheid, ook bij de nationalisten onderling. Op langere termijn blijft het probleem van een grote groep kiezers die afscheiding willen maar vermoedelijk niet direct in staat zijn een meerderheid te vormen (waarbij bedacht moet worden dat voor dit soort processen je vaak een tweederdemeerdeheid nodig hebt) Het zal in de toekomst dus een probleem blijven. Het zal er van af hangen of er uiteindelijk een compromis wordt gevonden. Eenvoudig zal dat niet zijn. Spanje zal nooit een vertrek van Catalonië accepteren. De nationalisten hebben hun verwachtingen zo opgeschroefd dat ze ook moeilijk meer terug kunnen. Dit gaat nog jaren duren.’’