Onderzoek

Dialecten: “De standaardtaal is ook maar een taal die uitgekozen is als ABN”

Jun 27, 2017 Amber Kuijs

 

Door Celine Cuijten en Amber Kuijs

Een groot deel van de Nederlandse bevolking spreekt wel iets van een accent of dialect. Dit kan bijvoorbeeld in het werkveld voor negatieve effecten zorgen. Zo blijkt uit onderzoek van Jan van Ours uit 2016 dat het loon van de ‘platprater’ minder hoog is. De reden waarom dat zo is, blijft speculeren volgens hem. Ook Gerbert Kraaykamp is tot deze conclusie gekomen na zijn onderzoek naar de invloed van het spreken van dialect in de jeugd. Toch komen er bij Radar, meldpunt Discriminatie, maar weinig meldingen binnen over discriminatie om dialect.

Het verschil tussen een accent en dialect is, dat er bij een accent een andere klank bij de uitspraak gebruikt wordt. De woorden zijn in feite hetzelfde. Bij een dialect worden er ook andere woorden dan het Nederlands gebruikt.

Het werkveld
Volgens hoogleraar economie Jan van Ours wordt er in Haarlem Nederlands gesproken wat het dichtste bij Algemeen Beschaafd Nederlands (ABN) in de buurt komt. “In mijn ogen is het niet zo duidelijk wat een dialect is. De standaardtaal is ook maar een taal die uitgekozen is als ABN. Het is voor een deel een keuze en er zijn wel graduele verschillen.”

Bron: onderzoek Jan van Ours

Uit de dataset in het onderzoek van Jan van Ours blijkt dat vrouwen die dialect spreken geen negatieve effecten ervaren, tegenover vrouwen die geen dialect spreken. Bij mannen is dat negatieve effect wel te vinden, daar is het verschil in loon 11%. “Bij simpele toetsen op de lagere school vinden we dat jongens slechter scoren op taalvaardigheid als ze dialect spreken en bij meisjes vinden we geen verschil. Gemiddeld gezien zijn meisjes ook beter in taal. Dus hier vind je een patroon waarin het verschil tussen jongens en meisjes goed te zien is.Daarnaast komen mensen met een dialect minder snel hogerop.”

Ook Gerbert Kraaykamp vond in zijn onderzoek dit verschil tussen jongens en meisjes. Volgens hem spreken vrouwen over het algemeen minder dialect dan mannen. Al benadrukt hij dat er nog veel meer bij komt kijken. “Uit wat voor gezin iemand komt heeft ook invloed op de mate van het dialect spreken. Er is ook een verschil te zien tussen laag- en hoogopgeleide ouders. Er wordt namelijk meer dialect gesproken bij laagopgeleide ouders.” Hij legt in zijn onderzoek ook uit dat de spreektaal die vanuit huis meegegeven is veel invloed heeft op de socialisatie van kinderen. Als leerlingen beoordeeld worden op het spreken van standaardtaal zie je dat thuis dialectsprekende kinderen al een achterstand hebben als ze aan school beginnen.

Bron: onderzoek Gerbert Kraaykamp

Ondanks dat zijn ouders zich volgens Gerbert Kraaykamp steeds bewuster van het belang van ABN spreken. “Ouders zijn steeds bewuster van het feit dat ABN belangrijk is in het werkveld en dus ook hun kind zoveel mogelijk ABN willen laten praten.” Al benadrukt hij na alles wat hij zegt dat hij het lastig vindt om overal een verklaring voor te vinden. “We vinden van alles, maar hoe dat komt is lastig.”

Ook Jan van Ours zegt dat het heel moeilijk is om harde conclusies te trekken over dit onderwerp. “Maar dat taal een belangrijk onderdeel is, is overduidelijk. Ik durf ook niet te zeggen waar die loonverschillen vandaan komen. Het is een heel interessant onderwerp maar ik kan niet op alle vragen antwoord geven. Ik weet ook niet goed hoe ik de dingen die ik heb gevonden moet verklaren.”

Discriminatie
Bij Radar, meldpunt discriminatie, komen tegenwoordig minder meldingen over discriminatie op dialect binnen. Als deze al binnen komen, gaan ze vaak over de werving en selectie. “De meldingen zijn op een hand te tellen”, vertelt Mary Orgeliest, klachtenbemiddelaar bij Radar.

Bron: Radar

Er is geen reden om iemand af te wijzen als het dialect alleen te horen is maar het niet onverstaanbaar is. “In een callcenter sta je mensen uit het hele land te woord, dan moet wel iedereen je kunnen verstaan. De banen waar veel klantcontacten (uit andere regio’s zijn), bijvoorbeeld bij callcenters, zijn eisen gesteld. Het hangt ook van de werkgever af, hoe die er tegenaan kijkt. Daarnaast spelen vooroordelen ook nog een grote rol. Puur juridisch mag iemand hierom niet afgewezen worden, tenzij mensen elkaar proefondervindelijk slecht kunnen verstaan.”

Callcenter de Verkoopfirma zit gevestigd in Rotterdam maar heeft landelijk klanten. Oprichter Gerton Stolk vertelt dat er af en toe wel opmerkingen over hun accenten gemaakt worden maar dat is bijna altijd op een positieve manier. “Het is wel eens zo dat bijvoorbeeld klanten uit Amsterdam of Limburg aan mij vragen ‘heeft iedereen zo’n Rotterdams accent?’. Dat is niet zo, we hebben collega’s uit heel Nederland. Er kan vanuit gegaan worden dat we ABN spreken, in ieder geval redelijk accentloos.”

Het is lastig om te bepalen wanneer het discriminatie is en wanneer het een gevoelskwestie is. “Als het expliciet gezegd is, is het een feit dat diegene daarom afgewezen is. Vaak wordt er een andere reden gegeven maar voelt diegene het accent/dialect als reden. Dan wordt het lastig. Op zo’n moment is het afwegen hoe zwaar het accent/dialect weegt in die functie. Anders kun je geen zaak opstarten.”

Stolk vindt het juist een pré om collega’s uit verschillende regio’s te hebben. “Als we een klant uit Limburg hebben en mijn Limburgse collega heeft tijd, dan geef ik hem die taak. Wij zijn open, eerlijk en hebben geen voorkeur. We gaan voor de persoonlijke aanpak.”

Niet alleen nadelen


Gebaseerd op een enquête met veertig ondervraagden

Er worden diverse nadelen ervaren van het spreken van een dialect in het werkveld. Trevor Wagener, student aan de Fontys Hogeschool voor de Journalistiek, kan hierover meepraten. Nadat hij geslaagd was voor zijn HAVO wilde hij Culturele Maatschappelijke Vorming met Toneel gaan studeren, dit liep anders dan gepland door zijn tongval.

De selectie voor het toneel onderdeel was redelijk streng. “Voor deze opleiding moest je echt wat kunnen, maar ik dacht dat ik het wel in mijn broekzak kon steken. Na de selectierondes kwam de feedback waar je te horen kreeg of je toegelaten was. De jury vertelde op een kei harde manier dat ik met zo’n achterbuurt accent nergens aangenomen zou worden.”

Toch vindt Trevor niet dat hij dialect spreekt. “Ik heb geen streekgebonden dialect maar ik heb gewoon de pech dat ik onder de rook van Amsterdam ben geboren en in Rotterdam ben opgegroeid. Daarnaast komt heel mijn familie uit Den Haag, oftewel ik spreek een mengelmoes aan Randstad-dialect.”

“Ik wist wel dat het hard kon zijn.” De student gelooft in wederkerigheid maar vond dit geen opbouwende kritiek. “Ze beperkten het alleen op mijn spraak en niet op mijn spel dus voelde ik me wel gediscrimineerd.”

Toch zijn er ook mensen die hun dialect als groot voordeel ervaren. De achttienjarige Pim Velthuijs, verpleegkunde student, zegt in zijn werk bij de zorginstellingen De Pannenhoeve en De Zorgboog juist veel voordelen te ervaren van zijn Helmonds dialect. “De mensen waar ik mee werk zijn bejaard en dementerend. Als ik ABN met ze praat, voelt het voor hun heel gek omdat zij van vroeger uit gewend zijn dialect te spreken.”

De mensen waarmee Pim werkt ervaren het praten met hem in dialect als gemoedelijk. “Ze willen niet het gevoel hebben dat ze patiënt zijn en daarom komt het dialect spreken heel goed van pas.” Hij merkt dat de patiënten anders reageren als iemand ABN tegen hen praat, zoals een dokter. “Ik moet als verzorgende ook wel aanvoelen bij wie ik dialect kan praten en bij wie niet.”

De verpleegkundige zegt dat hij zijn dialect niet mee heeft genomen in zijn keuze om in de zorg in Helmond te werken. “Ik praat sowieso in eerste instantie met mensen altijd Algemeen Beschaafd Nederlands. Als ik daarna merk dat zij dialect praten, doe ik dat ook. Ik wil mensen de zorg leveren die ze nodig hebben, of dat nu in dialect is of niet.”

Wat te doen met je dialect?
Veel mensen die last hebben van hun dialect kloppen bij een logopedist aan om zelfverzekerder te worden over hun spraak. Maar hoe gaat zo’n logopedie-les in zijn werking? Wat wordt er gedaan? Logopediste Gerrie Timmermans legt ons in een vogelvlucht uit hoe onze zangerige Brabantse stemmen veranderen in het korte en bondige ABN.