Door: Seán van Zon en Kiki Steenbakkers

Aanleiding voor ons onderzoek

Volgens astrologie staat het in de sterren geschreven. Astronomen ontkennen dat pertinent. De twee staan anno 2019 – hoewel ze dezelfde oorsprong delen – lijnrecht tegenover elkaar.

De een vindt het onzin, de ander leeft ervoor: horoscopen en astrologie. Uit onderzoek is zelfs gebleken dat gemiddeld persoon zijn sterrenbeeld wél weet en dat enkel 50 procent zijn eigen bloedgroep weet. Maar wat is nu echt de zin en onzin van astrologie? Wij onderzochten het.

‘Dat is echt een kreeftending’, ‘dat is echt iets wat een boogschutter zou doen’. Dit zijn opmerkingen die ons regelmatig om de oren vliegen. Vragen als: is dat echt zo? Kunnen planeten echt invloed hebben op het karakter van de mens? En: als het wetenschappelijk bewezen is dat het niet waar kan zijn, waarom geloven zo veel mensen erin? Waren voor ons de aanleiding om eens grondig onderzoek te doen naar de zin én onzin van astrologie.

Wat is astrologie?

“Zo boven, zo beneden”, Threes Brouwers, astrologe. Astrologie lijkt simpel: de planeten en sterren hebben invloed op wat er op aarde gebeurd. We zijn er tijdens ons onderzoek achter gekomen dat er veel meer schuilt achter die ‘o-zo-simpele astrologie’. Zoals Glenn Perry, Amerikaanse astroloog met bovendien een eigen opleidingsprogramma het verwoord: “astrologie is er, naar mijn mening, op georiënteerd om het menselijk gedrag te begrijpen. De planeten symboliseren – niet beïnvloeden – het gedrag van de mens en het leven op aarde.”

Gem OI, Pexels.com seanvanzon | Onderzoeksredactie
Geschiedenis

Waar astrologie precies zijn oorsprong vond is nog altijd een grijs vlak. Sommigen koppelen de oorsprong ervan aan de Babyloniërs en anderen denken juist dat astrologie in het oude Egypte ontstaan is. Al denken veel astrologen dat ‘ontstaan, bedacht of uitgevonden’ niet het juiste woord is om te koppelen aan de astrologie. Zoals astrologe Threes Brouwers het beschrijft: “Mijns inziens is het niet aannemelijk dat de astrologie ooit bedacht of uitgevonden zou zijn, maar betreft het hier een verschijnsel dat een natuurlijke plaats innam in de psyche van de oermens…”

Wél is zeker dat het een eeuwenoud verschijnsel is en dat het vroeger parallel stond aan de astronomie. Astronomie – sterrenkunde – is gebaseerd op wetenschap. Zo is de astrologie echter ook begonnen; men schreef elke dag op waar de planeten stonden, hoe hoog het water in de Tigris (een rivier in het Midden-Oosten) was en waar de wind vandaan kwam. Daarnaast schreven ze op wat er die dag gebeurd was. Dus als ze wilden weten wat er de volgende dag ging gebeuren keken ze terug in het archief naar een dag waarop de planeten en de wind dezelfde stand had. Door middel van symboliek probeerden ze betekenis te geven aan gebeurtenissen en te achterhalen waarom bepaalde dingen gebeuren én wat voor invloed de sterren hierop hebben. “Zo boven, zo beneden”, aldus Threes.

Dat de astrologie en astronomie een gedeelde geschiedenis hebben is ook niet zo gek. Een voorbeeld: Syrius, de helderste ster aan de hemel, was vroeger in Egypte niet het hele jaar zichtbaar omdat hij dan alleen overdag boven de horizon stond. Wanneer hij ’s nachts wel weer zichtbaar werd, kwam net het nauwwater aanzetten. Dan ligt het voor de hand om te denken dat Syrius daar invloed op heeft. In werkelijkheid zit er een andere oorzaak achter maar dat wisten ze toen niet. “Het was aannemelijk om te denken dat als de zon en Syrius invloed hadden op de aarde, dat die bewegende sterren en planeten dat ook zouden hebben”, aldus Verbunt.

Threes Brouwers noemt in haar lesboek de uitvinding van de telescoop als genadeklap voor het grootschalige geloof in de astrologie. Astrologen dachten dat de aarde het middelpunt van ons sterrenstelsel vormde maar met de telescoop kon bewezen worden dat dit niet zo was. “Galilei borduurde voort op diens boek ‘De omwenteling der planeten’. Daarin werd gezegd dat de planeten om de zon draaide en niet andersom – wat vroeger wel gedacht werd. Omdat astrologen altijd een geocentrisch (de aarde als middelpunt) uitganspunt hanteerden, werden astrologen hierna niet meer serieus genomen”, vertelt Threes. Hierna is de astrologie geleidelijk afgesplitst van de astronomie en vervolgde de astronomie de weg van de wetenschap, waar de astrologie verderging als ‘geloof’.

Verschillende vormen

Er zijn veel verschillende vormen van astrologie. Dan hebben we het niet over Chinese astrologie, Uurhoekastrologie en Jungiaanse Psychologische astrologie, maar de ‘professionele astrologie’ en de ‘commerciële astrologie’. Als men denkt aan astrologie komen al snel Astro TV en horoscopen zoals die in de Linda en Cosmopolitan naar boven. Dit zijn typische voorbeelden van commerciële astrologie of zoals Threes het zou noemen ‘complete onzin’. Deze horoscopen zijn 99 procent van de tijd fictief en de meesten redactieleden zuigen dit uit hun duim, maar toch is dit wat velen voor serieuze astrologie aanzien. Het heeft in de westerse wereld de overhand en werpt een schaduw over de professionele astrologie.

Daarnaast heb je de professionele astrologen. De meesten zitten aangesloten bij de Astrologische Vakvereniging Nederland (AVN) en hebben een door de vakvereniging erkende opleiding gevolgd. Threes Brouwers en Betina Reijn, astrologen, zijn aangesloten bij deze vakbond. Ze houden consulten van rond de twee uur en nemen daarbij uitgebreid de horoscoop door met hun klant. Ze gebruiken hiervoor een computerprogramma – waar je verschillende van hebt – en vullen de geboortedatum, naam en geboortetijd in. Vervolgens krijg je een cirkel te zien met figuren (de sterrenbeelden) en lijnen erin. Mocht je niet weten hoe je een horoscoop leest, dan snap je niets van deze cirkel.

seanvanzon | Onderzoeksredactie

Wat zeggen voorstanders van astrologie?

“De vraag is of we astrologie af kunnen doen met de verklaring dat mensen nou eenmaal iets nodig hebben om de onzekerheid het hoofd te bieden en het onverklaarbare mee te benaderen. Natuurlijk speelt dit ook een rol, maar als het dit alleen was, zou de astrologie dan niet al lang in onbruik zijn geraakt, plaats gemaakt hebben voor een ander ‘geloof’ met dezelfde functie?”, aldus Threes Brouwers.

Soorten gelovers

Er zijn veel manieren waarop iemand in de astrologie kan geloven. Van ‘ik lees elke dag mijn horoscoop want dat is lachen’ tot ‘ik heb maandelijks een consult met een astroloog’. Vooral van de categorie dagelijkse horoscooplezers zijn er veel. Hoewel menig mens niet gelooft in de werking van astrologie zijn vele toch benieuwd naar hun horoscoop. Uit een enquête die we gehouden hebben tijdens ons onderzoek bleek dat de meesten er een beetje in geloven en het dus wel regelmatig lezen. Het geloof in astrologie komt het meesten voor bij vrouwen maar is niet afhankelijk van opleidings- of beroepsniveau. Dit schreef Dorien van Linge in ‘Waarom astrologie opnieuw zo populair is (en dan vooral bij jonge vrouwen)’ in de Volkskrant.

Daarnaast is er een groep die regelmatig naar een consult gaat. Bezoekers aan deze consulten kunnen verschillen van huisvrouwen tot CEO’s van grote firma’s. Met horoscopen kun je dingen, zoals de beurs of producten op de markt brengen, timen, wat ook goed van pas komt in het bedrijfsleven. Maaike: “Om echt geld te gaan verdienen met astrologie kun je niet op de particuliere markt blijven; je moet het bijna wel gaan zoeken op de zakelijke markt.” Dit is haar – en met haar vele andere astrologen – mening.

‘Wetenschappelijk’ bewezen dat het wél werkt

Threes Brouwers, (Inleiding in de Psychologische Astrologie, School voor Toegepaste Astrologie jaar 1): “We hebben nu eenmaal te maken met een grote subjectieve, dus onzekere factor als we de psyche van de mens willen bestuderen. Niet alleen omdat onze psyche ook een onbewuste actor bevat dat zo moeilijk te onderzoeken is, maar ook omdat onze eigen psyche het enige instrument is waarmee gewerkt kan worden bij onderzoek en het vaststellen van de horoscoop.”

Volgens Threes kun je hedendaagse astrologie niet testen; niet zoals wetenschappers het doen. Hier heeft ze wel degelijk een punt: de factoren die onzeker zijn of de factoren die kunnen veranderen in de astrologie kun je niet uitsluiten want dan sluit je de hele psyche – hetgeen zich in iemands hoofd afspeelt en een verklaring kan zijn voor zijn gedrag. Het totaal van bewuste en onbewuste belevingen – van de mens uit, terwijl we in de astrologie juist werken met de psyche. Threes: “Astrologie is niet honderd procent waterdicht. Het kan ook niet honderd procent waterdicht zijn want je werkt met symboliek.”
In ‘Researching Astrology’, een onderzoek naar astrologie uitgevoerd door een astroloog, komt de schrijver Mike Harding met argumenten waarom astrologie juist wél waar kan zijn. Een voorbeeld: Michel Gauquelin (1955): “The ‘Mars-Effect’: A statistically significant number of champion athletes were found to be born just after the rising or culmination of Mars”.

Het gaat bij het onderzoek het ‘Mars-Effect’ en andere uitkomsten bij onderzoeken naar astrologie om toevalligheden, maar naarmate deze toevalligheden toenemen kan het volgens deze onderzoeken – en daarbij veel astrologen – bijna niet meer toevallig zijn. Dit zijn aannames waarbij je voor jezelf uit moet maken in hoeverre je het als waarheid aanneemt.

Onenigheid binnen de astrologie

Gedurende het onderzoek is gesproken met vier astrologen met elk hun eigen (andere) visie op de astrologie. Wat wel vast staat: de basis die uitgelegd staat in een eerdere alinea – waarbij ‘zo boven, zo beneden’ een terugkerend thema is. Tijdens het interview met Threes en Betina Reijn, ook astrologe, kwam er een onderwerp naar voren: men kiest zijn eigen gezin bij geboorte. Betina stelde dit maar Threes was hier niet helemaal van overtuigd. Zo zijn er verschillende opvattingen binnen de astrologie waar niet iedereen het mee een is – en dat is ook geen probleem. Dit heb je bij astrologie maar ook bij wetenschappen of beroepsgroepen. Zo geloofde Einstein niet in zwarte gaten en andere sterrenkundige destijds wel. De basis staat vast maar iedereen kiest zijn eigen weg en opvattingen die hij of zij hanteert, dat geldt ook binnen de astrologie.
Maaike Pieters, voorheen werkzaam in de marketingcommunicatiewereld, werkt als astrologe en heeft voornamelijk consulten met mensen werkzaam in de bedrijfssector. Maaike denkt dat mensen erin geloven omdat ze zoeken naar antwoorden en zichzelf beter willen leren kennen maar dat velen zich ook verschuilen achter hun horoscoop. Dat ze zeggen: “Het staat in mijn horoscoop dus dan is dat zo en kan ik er niks aan doen”. Dit is niet de bedoeling volgens haar.

Zowel Maaike als Betina en Threes zijn het eens met de stelling ‘astrologie is niet geschikt voor iedereen’. Ook al is er een grote groep die zicht interesseert in de dagelijkse horoscopen in de Linda en Astro TV heel ‘geinig’ vinden, naar een consult gaan of astroloog worden zal bij menig mens niet hoog op hun verlanglijst staan.

Spirit 111 – https://pixabay.com/photos/universe-galaxy-space-atmosphere-2250310/ seanvanzon | Onderzoeksredactie

Wat zeggen tegenstanders over astrologie?

“Een Franse filosoof in de 17e eeuw zei: ’Als astrologen de toekomst konden voorspellen, zouden ze wel rijk zijn’”, vertelt Frank Verbunt aan ons, hij is Hoogleraar Hoge-energie Astrofysica aan de Radboud Universiteit in Nijmegen. Frank is een van de weinige astronomen die wél zijn mening wil geven over astrologie. Veel astronomen willen hun vingers niet branden aan het onderwerp. Ze noemen het een gevoelig onderwerp en anderen zelfs een geloof. Voor Frank is het heel simpel: “Er is tegenwoordig geen enkele astronoom in de westerse wereld die in astrologie gelooft.”

Wetenschappelijk onmogelijk

“Er zijn genoeg gecontroleerde experimenten met beroemde astrologen gedaan. Die zaten elke keer weer fout”, aldus Frank. Volgens hem is het niet mogelijk dat de zwaartekracht van andere planeten een invloed op mensen heeft. De planeten en sterren liggen namelijk zo ver weg dat het effect van de zwaartekracht allang is weggeëbd voordat het de aarde bereikt. De meeste mensen hebben niet door hoever die planeten en sterren weg staan vertelt Frank. “Als iemand aan de overkant van de straat op zijn fiets stapt, dan heeft dat een grotere invloed op mij dan wanneer Jupiter zich verplaatst.” Het is volgens Frank dus niet mogelijk dat je karakter of gebeurtenissen bepaald worden door de stand van de sterren en planeten, dat is wetenschappelijk onmogelijk. “Ik kan me psychologisch er wel in vinden, dat mensen zoeken naar vastigheden. De toekomst staat niet vast, dat kan eng zijn. Maar vanuit wetenschappelijk oogpunt kan het niet.” Daarnaast zitten astrologen fout met de bepaling van de sterrenbeelden. Het kan zomaar zijn dat je sterrenbeeld is veranderd. Het punt wanneer bijvoorbeeld de lente begint verandert door de jaren heen doordat de draaiing van de aarde om zijn eigen as steeds anders is. De astrologie houdt hier overigens geen rekening mee. Die houden, op een enkeling na, de oude stand aan.

Grondig onderzocht

In de september/oktober 1975 editie van het Amerikaanse magazine ‘The Humanist’ namen 186 vooraanstaande wetenschappers een standpunt in tegen astrologie. In dit standpunt staat dat, hoewel veel mensen in astrologie geloven, er geen wetenschappelijk bewijs is dat astrologie waar is. Ze zeggen dat mensen moeten stoppen met het kijken naar de sterren voor antwoorden, hoe moeilijk het leven ook is.

De wetenschap staat al tijden haaks op de standpunten van de astrologie. Prof. dr. P.D. Barthel sterrenkundige van de Rijksuniversiteit Groningen schreef over de onzin van astrologie in zijn onderzoek ‘Stáat het wel in de sterren geschreven?’. In dit onderzoek wordt er concreet uitgelegd waarom astrologie niet zou kunnen werken én worden er concrete voorbeelden gegeven van keren dat het niet werkte. Zo valt er te lezen: “Écht specifieke en testbare voorspellingen maken astrologen helaas nooit: ook zonder astrologische kennis valt met grote kans op succes te voorspellen dat er binnenkort (…..) een ernstig vliegtuigongeluk zal plaats vinden. Gelet op hun voorspellende waarde kan men astrologische voorspellingen voor politieke of andere gebeurtenissen net zo goed doen door een aap briefjes met algemeen gestelde beweringen uit een hoed te laten trekken. Dat is keer op keer serieus onderzocht en aangetoond.” Ook wordt er in het onderzoek gesteld dat er over vijfentwintig jaar statistieken zijn verzameld over de beloften van de astrologie over karaktertrekken, maar deze niet uitkwamen.

Oplichting

Dat astrologie volgens de wetenschap onmogelijk is en veel mensen er toch in geloven en geld aan besteden, dat is iets waar vanuit de astronomie met argusogen naar gekeken wordt. “Het zou hetzelfde zijn als wanneer ik op de markt zou gaan staan en citroenen zou verkopen, terwijl het eigenlijk knollen zijn. Dat mag niet. Maar ik mag wel mensen oplichten door te beweren dat ik de toekomst kan voorspellen”, vertelt Frank. Hij vindt het erg vreemd dat er geen enkele poging wordt gedaan om astrologie via de juridische weg verboden te maken.

Het gaat hem met name om de geldbedragen die in astrologie rondgaan. “Ik vind dit echt schandalig”, zegt Frank als we hem de prijzen van een cursus astrologie voorleggen, zo’n cursus kost ongeveer €800,- per les jaar. Ook Vincent Icke, hoogleraar Sterrenkunde aan de Universiteit van Leiden, waarschuwt in het artikel ‘Astrologie is onzin. En ja, dat is erg’ over de gevaren van astrologie. Zo worden in geschiedenisboeken de astronomen en astrologen op een hoop gegooid en kunnen ernstig zieke mensen op het verkeerde pad worden gezet door astrologen. Ondanks deze aantijgingen sluit Frank niet volledig uit dat astrologie kan werken. “We hebben bewezen dat astrologie niet werkt. Toch is er theoretisch een kans dat er iets is wat we niet kunnen meten of niet weten dat het er is.” Voor nu wordt astrologie in de wetenschappelijke wereld dus gezien als kwakzalverij. “Er zit geen enkele waarheid in de astrologie”, aldus Frank.

Waarom trekt astrologie mensen/volgers?

“Als er geen waarheid in astrologie zit, dan zou niemand er aandacht aan schenken”, aldus Threes Brouwers, de astrologe die we eerder in dit artikel spraken. De wetenschap haalt astrologie dan wel onderuit, toch zijn er genoeg mensen die nog steeds in astrologie geloven.

 

‘Horoscopen brengen positiviteit’

We spraken af met Lotte van Dongen (17), zij zit in het vijfde jaar van het vwo aan het Markland College in Zevenbergen. In onze enquête gaf ze aan meer kwijt te willen over haar geloof in astrologie. Toch staat ook zij sceptisch tegenover astrologie en dan zeker horoscopen. “Mensen verzinnen veel”, vertelt ze. Ze denkt dat wat ze in horoscopen leest vaak een gok is en dat het vaak vaag omschreven is. “Ze schrijven het zo op dat je je altijd wel ergens in kunt vinden.” Dit is wel een van de redenen waarom ze erin geloofd, het zichzelf erin erkennen is iets wat ze leuk vindt. Als ze leest dat ze minder gestrest moet zijn, dan volgt ze het advies van de horoscoop op.

Ook vergelijkt ze de horoscopen van haar en haar vriend. Lotte komt aan haar horoscopen via Snapchat en Instagram, met serieuze astrologie is ze niet bezig. “Ik kijk niet naar de bron”, zegt ze. We leggen voor dat zulke bronnen bijna altijd de horoscopen uit hun duim zuigen en niet kijken naar de sterren en planeten zoals professionele astrologen dat doen. “Dat weet ik, dat is logisch denk ik. Dat interesseert me niet zo.” Lotte zoekt dan ook niet haar pad in de horoscopen, maar eerder een leuke afwisseling van de dagelijkse sleur. “Ik ben best wel negatief ingesteld en horoscopen brengen positiviteit in sommige dagen. Ik weet het dat het allemaal bullshit is, maar toch lees ik het elke keer weer”, vertelt Lotte.

Wat trekt de mens naar astrologie?

Wat veel professionele astrologen een doorn in het oog is, dat zijn de onprofessionele horoscopen waar Lotte zoveel plezier beleefd. Zoals eerder in het artikel beschreven wordt, worden deze horoscopen gemaakt zonder de sterren te raadplegen. Wat is nou de kracht van die horoscopen? Wij spraken met Eline Damen, zij liep stage bij MEIDEN Magazine. Tijdens die stage schreef ze horoscopen die zij compleet ‘uit haar duim zoog’. “Ik raadpleegde de sterren niet, ik heb me er ook totaal niet in verdiept”, vertelt ze. De kracht van deze horoscopen was dat de voorspellingen bijna alleen maar positief mochten zijn. Er mocht wel iets negatiefs gebeuren, maar het moest wel altijd goed eindigen. “Het waren hele onschuldige voorspellingen die je absoluut niet serieus zou moeten nemen. Ik denk wel dat sommige lezers ze serieus nemen.” Ze schreef de horoscopen voor haar doelgroep, jonge tienermeiden.

De horoscopen die Eline schreef waren vaak erg algemeen en konden dus voor iedereen gelden. Het positieve nieuws wat mensen in horoscopen lezen, is dus wat de lezer trekt. Dit samen met de manier van schrijven, het is op iedereen toepasbaar, maakt dat deze vorm van horoscopen, en de professionele vorm van astrologie, mensen altijd zal aanspreken. Dit komt omdat zulke horoscopen op psychologisch vlak mensen aanspreken.

Daarnaast is er bij sommige mensen ook de gedachte dat astrologie een wetenschappelijke kant heeft, dit werd dus door de astronomen onderuitgehaald. Nick Allum, Professor of Research Methodology aan de University of Essex, onderzocht hoeveel mensen astrologie en horoscopen zien als wetenschappelijk. Uit zijn onderzoek, uitgevoerd in 2004 onder 1000 inwoners afkomstig uit 25 verschillende EU-landen, blijkt dat 71 procent astrologie ziet als (enigszins) wetenschappelijk. Voor horoscopen ligt dit aantal een stuk lager, daar denkt 26 procent dat het (enigszins) wetenschappelijk is. Dit betekent dat volgens Allums onderzoek mensen astrologie meer als wetenschap zien dan bijvoorbeeld economie en geschiedenis.

Effect op de psyche

Waar astrologie en horoscopen gebruik veel gebruik van maken is het effect op de psyche van de mens. Zoals eerder beschreven zijn voorspellingen en de karaktereigenschappen die aan mensen worden toegeschreven vaak erg algemeen. Dat is precies waar het Barnum-effect om de hoek komt kijken. Het Barnum-effect houdt in dat mensen graag goede dingen horen over zichzelf, al zijn die dingen erg algemeen opgeschreven. Mensen geven dan ook goede feedback op vage voorspellingen en het toeschrijven van karaktereigenschappen. Ook denken mensen dat deze voorspellingen op maat zijn gemaakt voor hun, en het dus persoonlijk opvatten, terwijl dat niet het geval is. Mensen zullen eerder geneigd zijn om voorspellingen te geloven als: ze denken dat de analyse alleen voor hun geldt, ze de astroloog kunnen vertrouwen en als de voorspeller ze veel positieve dingen vertelt. Dit is een trucje die elke astroloog, professioneel of onprofessioneel, bewust of onbewust, gebruikt. De mens hoort nu eenmaal graag positieve dingen over zichzelf.

Daarnaast is de mens ook vaak op zoek naar antwoorden op vragen die ze zelf niet kunnen beantwoorden, daarom luisteren ze naar de vage voorspellingen van astrologen. Dit blijkt ook uit een onderzoek over horoscopen en het Barnum-effect van Catherine S. Fichten en Betty Sunerton uit 1983. Daarnaast blijkt uit dit onderzoek dat vrouwen vaker geloven in astrologie, zoals ook uit onze enquête is gebleken. Dit komt deels omdat, volgens het onderzoek van Fichten en Sunerton, vrouwen meer worden blootgesteld aan astrologie.

Een wetenschap voor sommigen, maar door wetenschappers onderuitgehaald

Wij ondervonden dat voor sommige mensen astrologie echt een manier van leven is. Threes Brouwers, astroloog, leeft van de lessen die ze in astronomie geeft. Glenn Perry heeft zo’n beetje zijn hele professionele leven gewijd aan de astrologie. Het lezen van de dagelijkse horoscoop in een gemiddeld magazine kan voor veel mensen het geluksmomentje van de dag zijn. De astronomie is niet zo te spreken over de astrologie, die zien het liever vandaag dan morgen verdwijnen. Zeker de, soms, immense geld bedragen vinden zij niet kunnen. Dit omdat astrologie volgens de wetenschap onmogelijk is, wij sluiten ons hierbij aan. De keuze om te geloven in astrologie, zoals bij godsdiensten, moet vrijblijvend zijn. Van de onschuldige horoscopen in een krant tot de urenlange readings door een professionele astroloog.