Lopend door de straten in uniform, blazende korpsmuziek door de trompetten en net iets te dikke mannen die de trommel bespelen. Dit nogal stoffige imago dat op muziekverenigingen rust, zorgt voor het landelijk massaal verdwijnen van muziekverenigingen. Waar dit ook erg goed te zien en te schetsen is, is in het Brabantse dorp Dongen. Hoogtijd om dit probleem te analyseren en de vraag te stellen: hoe ziet de toekomst van de Dongense muziekverenigingen eruit?

Bij dit onderzoek is gekeken naar in hoeverre er muziekverenigingen zijn verdwenen of er minder leden bij een vereniging aangesloten zijn. De hoofdvraag richt zich vooral op de toekomst, maar voordat we daar naar kunnen kijken, moeten we ons eerst richten op hoe het probleem is ontstaan. Bekijk het organogram hieronder voor een overzicht omtrent de situatie in Dongen.

Loading...

Loading…

Oubollig, stoffig en aan de kant geschoven
Rolf Rombouts studeerde eind vorige eeuw af aan het conservatorium in Tilburg en is Inmiddels een begrip binnen de Dongense muziekscene; hij dirigeert voor zowel Dongense als niet-Dongense verenigingen, componeert, arrangeert en voorziet menig muziekbestuur van zijn advies. Waar is volgens hem deze terugloop in ledenaantallen aan te wijten?

‘’Een van mijn bezigheden in Dongen op het gebied van muziek is het dirigeren van een jeugdorkest dat uit 7 kinderen bestaat. Toen ik vroeger bij een jeugdorkest zat, kwamen er elke week 25/30 kinderen bij elkaar, dat is echt veranderd. Er zijn steeds meer prikkels en afleidingen voor jongeren, neem voetbal. Clubs laten jongeren te weinig buiten het voetballen om doen. Zijn ze niet aanwezig bij een training omdat ze liever een muziekles willen volgen, dan staan ze de week erop wissel. Niet alleen sport is belangrijk.’’

Rolf Rombouts wijst ook het onderwijs aan als medeschuldige van het probleem. “Er staan veel meer docenten voor de klas die helemaal geen affiniteit hebben met muziek, maar er is simpelweg geen geld om een enthousiaste externe persoon in te huren. Je moet mij ook geen turnles laten geven, dat zou om te janken zijn. Meer subsidie zou efficiënter besteed kunnen worden door mensen met kunde voor zo’n klas te zetten.’’

Naast het feit dat muziekles binnen het Nederlandse onderwijs een schaars goed is, denkt Rombouts ook dat de manier waarop die lesgegeven wordt niet bijdraagt aan het oplossen van het probleem. ‘’Een kind leert op school eerst brabbelen en praten en als je eenmaal in groep drie zit, leer je het een keer opschrijven. In het muziekonderwijs is precies het tegenovergestelde het geval. Kinderen leren eerst de taaie stof van het noten lezen om vervolgens zelf muziek te maken. Dit zou niet het geval moeten zijn. Laat ze eerst proberen wat te spelen en experimenteren en toon dan naderhand de noten die erbij horen.’’

Op de vraag of harmonieorkesten inderdaad oubollig zijn is Rombouts vrij duidelijk. ‘’Ja, dat denk ik wel. Als je weinig voorkennis hebt, denkt men vaak dat het oubollig is.’’

Dat oubollige imago blijkt niet slechts een bevinding van alleen Rombouts. Ook Kees Broeders, directeur van de Koninklijke muziekvereniging Dongen, bevestigt dat dit stigma onlosmakelijk verbonden is aan het voorkomen van een muziekvereniging anno 2019. “Harmonieorkesten hebben nog altijd een beetje een wat ouderwetse waas over zich heen. Daar moet je tegenaan boksen door het zo leuk mogelijk te maken. We merken ook dat jongeren het traditionele op straat lopen en muziek maken in een kleurrijke outfit vaak niks vinden en bang zijn om daardoor uitgelachen te worden.” Toch is de forse terugname in ledenaantallen niet overal voelbaar. In een aantal andere provincies in Nederland is er volgens Broeders helemaal geen sprake van jeugd die zich niet meer aansluit bij een muziekvereniging.

‘’Het is ook een cultuurdingetje,” legt Broeders uit. “In Limburg willen kinderen juist bij een harmonieorkest horen omdat ze dan in zo’n pakje over straat mogen marcheren, hier wordt dat vaak als raar of lullig ervaren. Vroeger zat muziek nog wat dieper geworteld in de familie. Je vader speelde een instrument en dan ging je zelf ook muziek maken. Muziek maken vergt ook het nodige geduld en discipline, doordat de maatschappij zoveel sneller is geworden, wordt dat misschien ook moeilijker.”

Nieuwe manieren van leden werven
De muziekverenigingen in Dongen zijn druk bezig met het bedenken van nieuwe manieren om leden te werven. Dit is niet altijd even makkelijk, vooral niet met het stoffige imago dat muziekverenigingen met zich meedragen. Daarom moeten er originele concepten worden bedacht om toch aan die met voorkeur jonge leden te komen. Dennis Ariëns, secretaris van Drumband Beatrix Dongen, probeert dit bij zijn vereniging te doen met een concept genaamd ‘projectkorps’. “Hierbij kunnen muzikanten zich inschrijven op een aantal repetities en een daarna volgend optreden. Je kan dan zelf bepalen waaraan en hoe lang je meedoet in de band. We zien hierdoor vooral dat er zo af en toe eens oud-leden komen kijken en meedoen. Als we volledig als projectkorps doorgaan, valt hier wel veel meer uit te halen en kan dit voor de toekomst van Beatrix voordelig zijn.”

Daniel Peperkamp & Timo Akkermans | Onderzoeksredactie

Daarnaast probeert Drumband Beatrix actief te zijn op sociale media en de jeugd te stimuleren om toch aan muziek te gaan doen. Om die muziek aantrekkelijker te maken voor jeugd is de vereniging al een tijdje bezig met het spelen van herkenbare, modernere muziek. Hier is Beatrix niet de enige in, ook Broeders van de Koninklijke Muziekvereniging Dongen geeft aan hiermee bezig te zijn. ‘’In september zijn wij begonnen met popcombootjes. We gaan af en toe wat crossovers aan, bijvoorbeeld door zang met dans te combineren. Je probeert het wat breder te trekken. Zo proberen we het toch anno 2019 iets aantrekkelijker te maken. Als je nu nog steeds in die muziektrend van de jaren ‘80 blijft hangen, ben je niet goed bezig. Je moet gewoon met je tijd mee. Er zitten best wat jongere mensen in de harmonieorkesten, die vinden het ook leuk om wat meer met popmuziek bezig te zijn, zonder dat je de roots van harmoniemuziek verloochent.’’

Het onderwijs is volgens beide verenigingen de sleutel tot succes. Later in dit artikel zullen we dieper ingaan op de belangrijke rol van het muziekonderwijs binnen dit probleem. Zo geeft Ariëns aan dat Het Kunstpodium, de muziekonderwijzer in Dongen, kinderen breder kennis moet laten maken met andere soorten muziek. “Er wordt op het moment van kiezen van een instrument veel vaker gekozen voor gitaar of drumstel, dan val je als traditionele muziekvereniging al buiten de boot. Daarnaast wordt er in het muziekonderwijs vaker voor gekozen om kinderen concertmuziek aan te leren, terwijl popmuziek veel beter kan aanspreken bij de jeugd.”

“We gaan niet meer met toeters en bellen door de straten lopen om ons te profileren, dat is passé”

Broeders probeert ook via het onderwijs op basisscholen kinderen in contact te laten komen met muziek, maar ondervindt hierbij nog de nodige moeite. “We proberen de jeugd absoluut te bereiken op een of andere manier, maar om individueel de scholen te benaderen, wat we graag willen doen, krijgen we niet voor elkaar. Er zit een cultuurcoördinator en die dat wel wil, maar die schoolbesturen hebben het gewoon te druk. Je hebt dan tegenwoordig het fenomeen ‘meer muziek in de klas’ (muziekinitiatief waarvan onder andere koningin Maxima ambassadrice is), maar hier in Dongen merk ik er niet zo gek veel van, want als school moet je daar ook zelf energie in steken en dat komt hier nog niet echt van de grond.” Om nou actief wervend door het dorp te lopen ziet Broeders niet zo zitten. “We gaan niet meer met toeters en bellen door de straten lopen om ons te profileren, dat is passé.’’

Subsidies voor verenigingen
Subsidies zijn erg belangrijk voor muziekverenigingen die het al vaak krap bij kas hebben. Vaak zijn subsidies de enige bron van inkomsten voor verenigingen naast het geld dat af en toe verdiend wordt met optredens, sponsoring en inzamelingsacties. Gemeente Dongen verschaft muziekverenigingen subsidie, de subsidieaanvragen van 2018 en 2019 staan hieronder verwerkt in een staafdiagram.

Loading...

Loading…

Broeders geeft aan dat subsidie voor het harmonieorkest vooral gaat naar projecten. “Afgelopen jaar hebben wij subsidie teruggegeven, onze focus lag op het samensmelten van de twee verenigingen na de fusie. Subsidie moet je eigenlijk al voor het kalenderjaar begint aanvragen. 2018 was voor ons een opbouwjaar, waardoor we wat subsidie over hebben overgehouden. In 2019 gaan we echt wat meer ondernemen en daarom hebben we voor dit jaar wat meer subsidie aangevraagd. Voor in 2020 staan er alweer meer projecten voor de jeugd op de rol.”

Bij Drumband Beatrix Dongen is de subsidie volgens Ariëns net voldoende voor waar het korps zich op dit moment mee bezighoudt. “Als we als vereniging grotere projecten willen starten hebben we aan onze huidige subsidie alleen niet voldoende. We zijn al veel geld kwijt aan bijvoorbeeld instructeurs, reiskosten, muziekstukken en repetitieruimte. Dan hebben we het nog niet eens gehad over projectkosten.”

Muziekonderwijs als sleutel
Iedereen is het er wel grotendeels over eens dat zowel het probleem en de oplossing liggen bij het muziekonderwijs. Er is een steeds kleinere aanwas van jonge muzikanten bij de verenigingen en dit is te wijten aan het tekort van muziekonderwijs op basisscholen in Dongen. Vaak wordt er bij besturen op basisscholen namelijk de nadruk gelegd op de ‘belangrijkere’ vakken, denk daarbij aan rekenenen en taal. Daniëlle de Leij, combinatiefunctionaris cultuur voor elf basisscholen in Dongen, vindt dat dit zeker anders moet én kan. “Prioriteiten op scholen zijn sterk verschoven naar de hoofdvakken en de focus ligt voornamelijk op de cito-resultaten van kinderen. Muziek is daarentegen wel degelijk belangrijk. Als je meer aan muziek doet, worden je onderwijsresultaten ook beter, dat blijkt uit meerdere onderzoeken (kijk naar het onderzoek ‘Impuls Muziekonderwijs’). Minder muziek op school zorgt dus ook automatisch voor minder kinderen die hier uiteindelijk voor zullen kiezen.”

De vraag voor de politiek is dan: “Krijgt muziek een belangrijke rol in het onderwijs?”

Als je kinderen gemotiveerd wilt houden voor het maken van muziek, zodat zij zich dus later bij een muziekvereniging kunnen aansluiten, moeten ze al vanaf jongs af aan bezig zijn met zang en in groepsverband muziek maken. “Alleen als leerkrachten minder affiniteit hebben met muziek, moeten er muziekleerkrachten worden ingehuurd en dat kost geld. Zeker onder schooltijd moet er aandacht worden besteed aan muziek maken. Kinderen kunnen namelijk best veel aan, zelfs het spelen van klassieke stukken. Het gaat alleen mis in de ouderwetse aanpak die lang werd gehanteerd in het muziekonderwijs. Je kan kinderen eerder lol laten hebben met muziek om ze dan vervolgens met het noten lezen te laten kennis maken.”

De Leij is ervan overtuigd dat samenwerking in Dongen op alle terreinen essentieel is voor het overleven van het muzikale landschap. De politiek moet hierbij ook een belangrijke rol innemen, dat vooral op het gebied van geld. “Kijk naar gymlessen, een docent heeft een bevoegdheid nodig voor het geven van gymles. Dit is voor muziekles helemaal niet nodig. Je ziet wel dat er steeds meer aandacht komt voor muziek (kijk naar ‘Meer muziek in de klas’ en ‘Lang leve de muziek’), maar dit kan nog steeds beter.” De vraag voor de politiek is dan: “Krijgt muziek een belangrijke rol in het onderwijs?” Ook bij deze vraag komt het neer op subsidie.

Landelijke trend?
Wat in Dongen het geval is, hoeft misschien niet overal in Nederland het geval te zijn. Toch is er volgens Rombouts in de Randstad wel degelijk sprake van hetzelfde probleem. “Daar is het misschien nog wel erger te merken omdat daar natuurlijk de dorpse cultuur ontbreekt. In Limburg is het muziekleven nog iets meer verweven in de cultuur en daar zijn ze nog wat traditioneler. In het oosten en noorden van het land zijn er nog best veel dorpen waar veel meer verenigingsleven -en gevoel heerst en daar zijn er korpsen waar er sprake is van een ledenstop, kijk naar plekken als Sneek. Deze korpsen worden als een soort van topsport gezien, maar ik denk niet dat dat in Dongen kan werken, want dan trek je aan het kortste eind.”

Op onderwijsgebied ziet De Leij dat er in Amsterdam een goed onderwijsinitiatief is opgestart. Daar bestaat het zogenaamde leerorkest, een project waarbij je in groep vijf al begint met het bespelen van een instrument en daar de rest van de basisschool mee doorgaat. “Zo komen kinderen in ieder geval al vanaf jonge leeftijd in aanraking met muziek, dit gebeurt zelfs onder schooltijd. Hier is natuurlijk veel subsidie mee gemoeid, maar zorgt wel voor meer interesse in muziek. Zoiets kan er in Dongen ook worden doorgevoerd.” Dit initiatief zorgt voor aanwas voor bijvoorbeeld het Metropole orkest, een enorm succesvol en wereldwijd bekend orkest dat zich vestigt in Nederland.

De muziekverenigingen in Dongen krijgen het steeds lastiger en zullen op verschillende manieren moeten proberen om jongere leden aan te trekken. Het probleem is voornamelijk ontstaan door de verdwijning van goed muziekonderwijs en een groot deel van de oplossing ligt dan ook bij dat onderwijs. Het overleven van het muzikale landschap in Dongen is sterk afhankelijk van onderlinge samenwerking, aandacht voor het belang van muziekonderwijs en het enthousiasmeren van jongeren.