Onderzoek

De achterkamers van talentenjachten: ‘Wij wisten van te voren dat we tweede zouden worden’

Jun 27, 2017 Cas Ligtenberg

door Janna Hoofs en Cas Ligtenberg

“U thuis bepaalt het lot van Thijs.” Martijn Krabbé windt er geen doekjes om als hij de kijker probeert over te halen te bellen of sms’en voor de nerveuze jongen naast hem. ‘De kijker bepaalt’ is een veelgebruikte term bij talentenjachten waar het publiek kan televoten. Maar bepaalt de kijker daadwerkelijk de uitslag wel? In hoeverre is een talentenjacht nog een jacht?  

Zanger en jurylid Gordon Heuckeroth denkt nog even na, maar besluit dan toch eerlijk te zijn in het NTR-programma Achter Het Scherm: “Ik mag het eigenlijk niet zeggen, dus ik zeg het lekker toch. Bij de afgelopen finale van Holland’s Got Talent is er 435.000 keer gestemd.” Dat jaar noteert de finale van de RTL 4-talentenjacht afgerond 2,5 miljoen kijkers. Nog steeds voelen veel kijkers zich geroepen om de telefoon te pakken en hun favoriet door te stemmen naar de winst.

Sinds 1998 kan het Nederlands publiek via televoting de uitslag van televisiecompetities bepalen. Voornamelijk talentenjachten maken daar veelvuldig gebruik van en dat gebeurt niet zonder slag of stoot. Elk seizoen van Idols of The Voice of Holland ontkomt niet aan een relletje waarin een oud-kandidaat of zelfs een ex-jurylid het programma beschuldigt van kijkersbedrog door de stemming te manipuleren. Veel van die beschuldigingen worden in korte tijd weer ingetrokken. Dat weerhoudt mensen er niet van om zo hun twijfels te hebben bij het eerlijke verloop van de competitie.  Zo valt er gemakkelijk een overzicht te maken van de meest opvallende relletjes rondom de uitslagen:

Iemand die van dichtbij meemaakte hoe er achter de schermen aan de resultaten werd geknutseld, wil anoniem zijn verhaal vertellen. Hij wist het met zijn danscrew tot de finale te schoppen van Holland’s Got Talent. “Meedoen aan een talentenjacht is hartstikke leuk. Ik werk voornamelijk met kinderen en die vinden het geweldig om op televisie te komen.” Hij hoefde zijn dansteams niet altijd op te geven, aangezien hij vaak door programma’s wordt benaderd om mee te doen: “Op mijn dansschool wordt een heel aparte manier van dansen aangeleerd, wat in de televisiewereld heel geliefd is. Ze weten mij inmiddels goed te vinden.”

Hoe geliefd de dansstijl ook in de televisiewereld is, toch was het niet genoeg om in dat seizoen er met de winst vandoor te gaan: “Op een gegeven moment kwam voor de finale een medewerker van het programma naar ons toe om te vertellen dat we niet zouden gaan winnen. We zouden hooguit tweede kunnen worden.” Die avond kon er wel gestemd worden op de danscrew en uiteindelijk eindigden zij ook als tweede: “Ik heb er begrip voor. De hoofdprijs was een reis en optreden in Las Vegas en dan begrijp ik dat RTL geen zin heeft om voor de hele crew die reis te betalen.”

Notaris

Om critici de mond te snoeren, maken talentenjachten gebruik van een notaris. Deze moet toezien of de stemming eerlijk verloopt en of de uitslag volledig representatief is, maar ook de rol van notaris wordt in twijfel getrokken. Martin-Jan van Mourik, ex-notaris en columnist voor De Telegraaf, noemt een notaris bij een talentenjacht ‘een vlag op een modderschuit’ en zijn notarissen er alleen maar voor het ‘mooie plaatje’.

Notaris Folkert van de Graaf kan zich niet vinden in die uitspraken: “Notarissen die dit soort uitspraken doen, moeten zich eerst eens in het proces verdiepen. Zij hebben namelijk zelf nooit meegedaan aan zo’n stemming. Ikzelf heb dat wel gedaan. Als ik ooit het gevoel zou hebben gehad dat het niet eerlijk zou verlopen, had ik er nooit mijn medewerking aan verleend.”

Toch vertelt Van de Graaf dat een uitslag niet honderd procent waterdicht is: “Stel ik zit bij zo’n liveshow en er komen op één avond 800.000 stemmen binnen, dan kan ik dat aantal bevestigen en de uitslag die daaruit volgt. Als daarvan 10.000 sms’jes vanuit een lege centrale in voormalig Joegoslavië worden verzonden, dan kan ik daar nooit achter komen. Dat lukt zelfs niet met honderd notarissen op zo’n avond.”

Ook notaris Geertjan Sarneel is kritisch op het digitale stemmen: “Controle op het proces is er niet meer, omdat een groot gedeelte van het proces van waarneming van de notaris is onttrokken. De enige reden van bedrijven en zenders om met een notaris te werken, is dat ze het spel een sausje van rechtszekerheid willen geven. Ik vind dat de notariaat zijn medewerking daaraan niet moet verlenen.”

Framing

In 2010 doet Ian Lijkwan mee aan het eerste seizoen van The Voice of Holland. Ook hij merkte aan verschillende factoren dat de competitie beïnvloedbaar is: “Ze kwamen mij verrassen met camera op mijn werk om te vertellen dat ik auditie mocht komen doen. Eenmaal daar bij de Blind Auditions kwamen de camera’s ook telkens naar mij toe. Zulke aandacht besteed je niet aan iemand die niet doorgaat.” Lijkwan merkte ook dat de aandacht rondom hem op een gegeven moment verzwakte: “Tijdens mijn voorbereiding op de ‘battle’ werd mijn tegenstander veel meer geïnterviewd en in beeld gebracht. Dan weet je dat het hem niet gaat worden die avond. Dat gaan ze bij The Voice natuurlijk nooit bekennen dat ze het op deze manier doen.”

Toch wist Lijkwan precies wat hij moest doen om interessant te blijven voor zendtijd: “In die tijd was ik leuke televisie. Ik wist precies wat ik moest zeggen om in beeld te komen. Zo werkt televisie toch ook? Je bent een product van tv en ze willen een karakter van je maken. Bij bepaalde antwoorden krijg je meer zendtijd. Dat is alleen maar beter voor mijzelf. Je wilt toch niet voor niets beroemd worden?”

Maarten Resink, hoogleraar Media en Cultuur aan de Universiteit van Amsterdam, is niet verbaasd over de uitspraken van Lijkwan: “Je weet dat je op een bepaalde manier in beeld wordt gebracht als je mee doet aan zo’n programma. Wil je dat als kandidaat niet, dan moet je er niet aan mee doen. Televisie moet interessant blijven.”

Wel vindt Resink de opmerkingen en beschuldigingen vanuit het notariaat interessant: “Als er een notaris aanwezig is, mag je ervan uitgaan dat alles eerlijk verloopt. Iets wat echter nooit eerlijk in beeld wordt gebracht zijn de tussenstanden waarin wordt verteld wie er ‘safe’ is. Juridische randjes worden hierin telkens opgezocht. Dan is het heel makkelijk om te zeggen dat die randjes scherper mogen, maar zo makkelijk is dat ook weer niet.” Als bij kandidaten duidelijk wordt dat talentenjachten doorgestoken kaart zijn, dan zou dat de populariteit van het genre niet goed doen: “Mensen willen geen onderdeel uitmaken van oneerlijkheid.”

Reacties

De Koninklijke Notariële Beroepsorganisatie (KNB) is op de hoogte van discussies rondom notarissen in televisieprogramma’s: “Wij volgen alle ontwikkelingen waarbij notarissen betrokken zijn op de voet. Waar nodig onderneemt de KNB actie door extra voorlichting of nieuwe regels.”

RTL Nederland was niet bereikbaar voor commentaar.