Onderzoek

Choking under pressure

Alle scenario’s zijn doorgenomen. Als topsporter sta je op het punt wereldkampioen te worden. Maar dan, op het le moment suprême begint je te beven en te zweten. De benauwdheid en prestatiedruk stijgen met de seconde. Nog één alles beslissende set en je bent de winnaar. Maar dan begin je te bezwijken en verlies je de finale. Dit fenomeen heet ‘choken’.

Geproduceerd door: Jari Dokter en Bart Geurts

 Jana Novotna

Het gebeurde de Tsjechische tennisster Jana Novotna in de Wimbledon-finale in 1993. Zij wordt als schoolvoorbeeld gezien als het gaat om de grootste choker in de sportgeschiedenis. “Er zijn heel veel choke-momenten in de sport. Maar die van Novotna is de bekendste. Ze stond zo ver voor dat ze de finale niet meer kon en mocht verliezen’’, zegt gedrags- en bewegingswetenschapper aan de Vrije Universiteit, Raôul Oudejans. “Ze blokkeerde volledig en alles ging mis wat er mis kon gaan. Uiteindelijk gebeurde het ondenkbare, ze verloor de finale alsnog.’’

Choken under Pressure

Het woord choken is afkomstig van de Engelse term: ‘choking under pressure’. In het Nederlands is er (nog) geen vrije vertaling voor. Maar wat is choken precies? “Letterlijk betekent choken dat je bezwijkt onder de druk. Het ontstaat wanneer je angst hebt om onder te presteren en je niveau niet haalt. De sporter is bang om fouten of blunders te maken en te verliezen voor groot publiek. Denk aan druk en de belangen die bij het nemen van penalty’s komen kijken’’, vertelt sportpsycholoog Edith Rozendaal.

Een voetballer kan 100.000 keer op de training een perfecte pass geven. Maar bij choken kan op de wedstrijddag zelfs die uitoefening volledig mislukken. “Het komt dan ook niet voor op trainingen, maar juist alleen bij wedstrijden. Wat er namelijk bij choken gebeurt, is dat er overdreven veel aandacht komt te liggen op je bewegingsuitvoering. Als je te veel gaat nadenken wat je aan het doen bent, verstoor je het automatische proces. Daarnaast begin je ook nog eens aan de negatieve gevolgen te denken. zoals het verliezen van het kampioenschap. Ja, dan begin je te bezwijken’’, legt Rozendaal uit.

Overgeven voor de wedstrijd

FC Utrecht speler Willem Janssen heeft jaren lang last gehad van prestatiedruk. De aanvoerder kreeg daardoor te maken met verschillende lichamelijke klachten. Vaak overgeven voor wedstrijden was voor hem niet meer bijzonder. “Toen ik nog bij Roda JC zat, heb een keer zo veel overgegeven dat trainers Raymond Atteveld en Martin Koopman het op een gegeven moment door kregen. De volgende dag kwam ik bij hun op het kantoor. Koopman vertelde dat hij iemand kende die mij kon helpen om er van af te komen’’, vertelt Janssen. De aanvoerder van FC Utrecht kwam terecht bij prestatiecoach Joost Leenders.

In de jeugdopleiding van AZ Alkmaar worden jonge spelertjes klaargestoomd om met dit soort situaties om te gaan.

“Als Soul Coach is er een groot verschil met wat ik doe en een sportpsycholoog’’, begint voetbalgoeroe John Troost. “Een psycholoog gaat uit van het individu, van het ‘ik’. Die probeert gevoelens, gedachten en emoties te veranderen. Dat is belangrijk en heeft zeker een positieve bijdrage’’, zegt Troost.

“Echter, er is iets wat onszelf overstijgt. Een energie die duizend keer groter is. Oftewel de onzichtbare energie die om ons heen is. Het is de kracht van de ziel en de geest die verbonden is met iets dat groter is dan onze ego, het universum. We kunnen het net als zuurstof, appjes die door de lucht vliegen of het geluid niet zien. Met die energie werk ik.’’

De voetbalgoeroe legt uit hoe hij te werk gaat. “Ik heb daar verschillende methodes voor. Onder andere door mensen de kracht van hun ziel te laten voelen. Maar ook een ademhalingsoefening waardoor je vele malen sterker kan visualiseren dan normaal. Je komt dan helemaal in het moment. Geluk, flow, positieve energie en succes zijn direct voor handen.’’

Er zijn dus verschillende methodes in de sportpsychologie om blokkades tegen te gaan. Hoogleraar Neuropsycholoog Erik Scherder legt uit hoe choke-momenten in ons brein ontstaan.

Conclusie

Choken is zeker onder de categorie bijzonder fenomeen te plaatsen. Het blijkt dat er geen heldere grens ligt tussen choken en faalangst. Beven, zweten, geen concentratie en angst zijn symptomen die tijdens een wedstrijd kunnen optreden. Oftewel er treden blokkades op.

Sportpsychologen, gedragswetenschappers, prestatiecoaches en goeroes zijn de mensen die chokers helpen. Volgens hun kan het iedereen overkomen. Want zoals Raôul Oudejans zegt: “Zelfs de messi’s van deze wereld kunnen er last van hebben.’’