Onderzoek

”Als Hitler in de jaren 30 was overleden, zagen we hem nu misschien wel als held”

Jun 06, 2018 Tijn Swinkels

In Nederland is het normaal dat bijna ieder kind kan zwemmen en dat elke ouder kinderbijslag krijgt voor zijn of haar kinderen. Hoewel het vanzelfsprekend lijkt dat zulke dingen zijn ingevoerd, is het dat niet. Deze twee regels zijn namelijk ingevoerd door de Duitse bezetters tijdens de Tweede Wereldoorlog. Waren de jaren 40 dan alleen maar kommer en kwijl, of hebben we toch nog iets te danken aan de Duitsers?

Laten we voorop stellen dat de Tweede Wereldoorlog een verschrikkelijk conflict was. Met ongeveer 65 miljoen doden tot gevolg is het veruit de dodelijkste oorlog die ooit is uitgevochten. Is er dan überhaupt nog wel wat positiefs te vinden aan dit conflict? ”Ja, maar het ligt er natuurlijk maar net aan wat je positief noemt. Voor de een is het al positief dat er veel technologische ontwikkeling was in de oorlogsjaren, terwijl dit voor de ander niet zo is”, aldus Prof. Dr. Kees Ribbens, hoogleraar Popular historical culture and War aan de Erasmus Universiteit.

De Amerikaanse bankencrisis
Aan het begin van de jaren dertig heerste er een enorme economische recessie. Deze crisis ontstond als gevolg van de beurskrach op Wall Street in New York in 1929. De krach werd gevolgd door een bankencrisis, die ook Nederland en de rest van Europa hard trof. In ons land steeg de werkeloosheid enorm en net toen het in 1936 economisch beter leek te gaan, sloeg de terugval van 1937 toe. De toenemende spanningen in Europa werkte ook niet mee aan het verbeteren van de Nederlandse economie, die toch vooral op handel gebaseerd was. Door deze economisch zware tijd verpauperde Nederland in rap tempo en werd de bevolking steeds ontevredener. Dit uitte zich onder andere in de opkomst van de Nationaal-Socialistische Beweging (NSB).

Weinig werkeloosheid
De Duitse inval in Nederland op 10 mei 1940 zorgde aanvankelijk voor veel economische onzekerheid. Na vier dagen dapper gevochten te hebben was de Nederlandse defensielinie doorbroken. Het bombardement op Rotterdam op 14 mei 1940, en Duitse dreigementen om andere steden hetzelfde lot toe te brengen, bracht Nederland ertoe te capituleren. De economie draaide, ondanks de onzekerheid over de bezetter en zijn doelen, gewoon door. Sterker nog, de werkeloosheid daalde enorm en in 1941 werd het hoogste dividend in tien jaar tijd uitgekeerd. Door het feit dat de import en export van Nederland bijna volledig was lamgelegd, moest Nederland opeen veel zelf gaan produceren. Dit zorgde voor een enorme boost in arbeidersplekken in fabrieken.

Keerzijde van dat verhaal is dat Nederland vooral produceerde voor de Duitsers. ”Omdat de Duitsers zoveel productie eisten waren de Nederlandse grondstoffen op een gegeven moment volledig uitgeput”, vertelt Prof. Dr. Hein Klemann, hoogleraar economische geschiedenis aan de Erasmus Universiteit. ”Daar komt nog bij dat voor en tijdens de Tweede Wereldoorlog veel bedrijven met Duitse machines werkten. De onderdelen daarvoor waren vooral aan het eind van de oorlog en vlak daarna lastig te verkrijgen, omdat de Duitse economie toen natuurlijk ook volledig lamgeslagen was.”

”Hij zette Nederlanders aan het werk” – Hein Klemann over Arthur Seyss-Inquart

Bevolkingsgroei
Klemann bevestigt dat het economisch gezien niet zo slecht ging met Nederland. ”Een indicator daarvoor is de bevolkingsgroei”, vertelt hij. ”Die groeide namelijk van 9,5 miljoen voor de oorlog, naar 10 miljoen aan het eind van de oorlog. Dat zegt wel degelijk iets over de economische staat toentertijd, en ook over hoe de Nederlanders toen naar de situatie keken. Het ging allemaal gewoon z’n gangetje voor de meesten.” Een reden voor het feit dat Nederland vrij goed draaide in de oorlog noemt Klemann Seyss-Inquart, de Rijkscommissaris van het Bezette Nederland was. ”Hij zette de Nederlanders aan het werk in het begin. Dat moest ook wel, want de wil van de Nederlanders om mee te werken diende gewonnen te worden. Door het grootste economische probleem, de werkeloosheid, aan te pakken, lukte dat op het begin aardig”, aldus Klemann.

Herdenking
Ribbens is naast hoogleraar ook onderzoeker bij het NIOD. Zijn expertise: de Tweede Wereldoorlog en de manier waarop wij deze herdenken. Hij vertelt: ”Het is natuurlijk positief dat we een aantal keer in het jaar stilstaan bij de Tweede Wereldoorlog, maar wat weinig mensen weten is dat bijvoorbeeld de Joden pas na 1960 herdacht werden. Dit komt omdat het de eerste 20 jaar een beetje taboe was om over de oorlog te praten, het deed bij te veel mensen nog te zeer.” Blijkbaar verandert de manier waarop we de oorlog en onze vrijheid herdenken dus continu, ook dit is volgens Ribbens positief te noemen. ”Tegenwoordig herdenken we steeds meer bevolkingsgroepen en slachtoffers uit andere landen. Je kunt ook niet meer anders, Nederland is een multiculturele maatschappij geworden, dan kun je niet bepaalde groepen niet herdenken. We staan tegenwoordig ook steeds meer stil bij de Nederlandse slachtoffers uit bijvoorbeeld Nederlands-Indië.” Op de vraag hoe we de oorlog in de toekomst herdenken weet Ribbens het antwoord niet. ”Dat is nu moeilijk te zeggen, het zou zo maar kunnen dat we dan ook de Duitsers herdenken tijdens de meidagen.” Dit wordt echter tegengesproken door een gehouden enquête. Hierin werd gevraagd of we ook de bezetters zouden moeten herdenken tijdens de dodenherdenking. Een overgrote meerderheid (70%) was het hier niet mee eens. Een tegengeluid komt van historicus Chris van der Heijden. ”De ideeën van het nationaalsocialisme waren niet verschrikkelijk, de nationaalsocialisten wilden enkel een sterke economie en een sterk Duitsland. Dat neemt niet weg dat hun rassenleer en oorlogvoering verschrikkelijk was, maar Hitler heeft wel de Duitse economie weer opgebouwd. Als hij in de jaren 30 overleden was zagen we hem misschien wel als een held”, aldus Van der Heijden.

”Het zou zomaar kunnen dat we in de toekomst ook de bezetters herdenken” – Kees Ribbens over het herdenken van oorlog

Einde van de oorlog
Richting het einde van de oorlog ging het economisch minder met Nederland. De ineenstorting van het Derde Rijk zorgde ervoor dat Nederland steeds minder ging produceren. De bezetter had alle financiële middelen nodig om zich te verdedigen tegen de geallieerden. Dit resulteerde uiteindelijk in de hongerwinter, die aan minimaal 20.000 Nederlanders het leven kostte. Toch herstelde de economie zich na de bevrijding razendsnel. Klemann: ”In 1946 zaten we alweer op de totale productie van voor de oorlog en door de enorme vernieling die de oorlog heeft aangericht, waren er de eerste jaren genoeg herstelwerkzaamheden. Al kun je die natuurlijk niet positief noemen, want zo’n grote destructie, en zeker op zo’n manier als in de Tweede Wereldoorlog is niet goed te praten.”

Conclusie
Ja, de Tweede Wereldoorlog heeft wat positieve effecten gehad op Nederland. Vooral op sociaal-economisch gebied. Dat neemt niet weg dat de Tweede Wereldoorlog veruit het dodelijkste conflict ooit is geweest. Daarnaast is er nog altijd de vraag in hoeverre je de positieve effecten ook echt positief kan noemen. Dit verschilt per persoon. Maar over een ding is iedereen het hopelijk eens. Een wereldoorlog, dat nooit meer!